Hộ kinh doanh nên điều chỉnh giá bán dựa trên cơ cấu chi phí của chính mình chứ không dựa vào phần trăm tăng trong tin tức: biết mỗi khoản (nguyên liệu, điện, nhiên liệu, nhân công, mặt bằng) chiếm bao nhiêu trong giá vốn một sản phẩm, rồi quy mức thay đổi trong tin điều hành về đồng trên mỗi sản phẩm. Khi tổng phần tăng đủ một nấc làm tròn giá, đó là lúc đổi giá, niêm yết lại và báo khách.
Tin điều hành giá ra liên tục: giá xăng theo kỳ, giá điện khi có quyết định, lương tối thiểu vùng khi Chính phủ ban hành, thuế khi luật hoặc nghị quyết thay đổi. Không phải tin nào cũng chạm tới bạn như nhau. Bài này đưa ra một quy trình năm bước, minh hoạ bằng một tiệm bánh mì ở Hải Phòng, để mỗi lần đọc tin bạn biết ngay có cần làm gì không. Mọi con số là ví dụ.
Bước một: lập bảng cơ cấu chi phí một lần, dùng nhiều lần
Đây là việc tốn công nhất nhưng chỉ cần làm một lần rồi cập nhật mỗi quý. Lấy chi phí một tháng chia cho số sản phẩm bán ra. Bảng dưới là ví dụ của tiệm bánh mì bán khoảng sáu nghìn ổ mỗi tháng.
| Khoản chi | Chi phí một tháng (ví dụ) | Trên mỗi ổ bánh | Chịu tin điều hành nào |
|---|---|---|---|
| Bột mì, men, nhân (pa tê, chả, rau) | 42 triệu đồng | khoảng 7.000 đồng | giá lúa mì thế giới, thuế nhập khẩu, giá thịt trong nước |
| Điện chạy lò nướng, tủ mát | 4,8 triệu đồng | khoảng 800 đồng | điều chỉnh giá bán lẻ điện |
| Gas, xăng giao hàng | 3 triệu đồng | khoảng 500 đồng | giá gas theo tháng, giá xăng theo kỳ |
| Hai người làm thuê | 15 triệu đồng | khoảng 2.500 đồng | lương tối thiểu vùng, mặt bằng lương khu vực |
| Mặt bằng | 9 triệu đồng | khoảng 1.500 đồng | hợp đồng thuê, không đổi theo tin điều hành |
| Bao bì, hao hụt, khác | 3 triệu đồng | khoảng 500 đồng | ít chịu tác động trực tiếp |
Tổng giá vốn mỗi ổ trong ví dụ khoảng mười hai nghìn tám trăm đồng. Nhìn bảng sẽ thấy nguyên liệu và nhân công chiếm hơn ba phần tư; điện, gas, xăng cộng lại chỉ khoảng một phần mười. Đây là lý do một lần giá điện hay giá xăng đổi ít khi đủ để tiệm phải đổi giá bán.
Bước hai đến bước năm: từ tin điều hành tới bảng giá
Mỗi khi có tin mới, làm theo trình tự dưới đây. Mất khoảng mười phút nếu đã có bảng ở bước một.
- Xác định tin chạm vào dòng nào của bảng. Giá dầu diesel tăng chỉ chạm dòng xăng giao hàng nếu xe giao hàng chạy dầu; tin giá điện chạm dòng điện; tin lương tối thiểu vùng chạm dòng nhân công nếu bạn đang trả sát mức tối thiểu.
- Quy mức thay đổi trong tin về đồng trên mỗi sản phẩm. Ví dụ giá điện bình quân của tiệm tăng năm phần trăm thì dòng điện mỗi ổ tăng khoảng bốn mươi đồng.
- Cộng dồn với các thay đổi chưa phản ánh vào giá. Giữ một dòng "chi phí tăng tích luỹ" trong sổ; mỗi lần có thay đổi thì cộng vào, kể cả thay đổi do thị trường như giá thịt.
- So với nấc làm tròn giá và biên lợi nhuận. Khi phần tích luỹ gần một nấc làm tròn (ví dụ một nghìn đồng mỗi ổ) hoặc làm lợi nhuận mỗi ổ giảm quá mức bạn chấp nhận, đó là lúc điều chỉnh.
- Đổi bảng giá niêm yết rồi mới bán theo giá mới, báo trước cho khách quen và đơn đặt hàng định kỳ.
Cách làm này giúp tránh hai lỗi đối nghịch: tăng giá ngay sau mỗi tin (khách khó chịu, dễ mất khách) và không bao giờ tăng (lợi nhuận bị bào mòn dần mà không biết).
Đọc từng loại tin điều hành cho đúng
Tin giá xăng dầu. Phân biệt xăng và dầu diesel, phân biệt mức tăng của một kỳ với xu hướng nhiều kỳ. Với hộ kinh doanh nhỏ, chỉ xu hướng nhiều kỳ mới đáng phản ánh vào giá.
Tin giá điện. Đọc mức điều chỉnh của giá bán lẻ bình quân, rồi tính lại theo hoá đơn của chính mình vì bạn trả theo bậc hoặc theo khung giờ. Nhớ tháng có ngày điều chỉnh, hoá đơn chỉ tăng một phần.
Tin lương tối thiểu vùng. Lương tối thiểu vùng do Chính phủ quy định cho người lao động làm việc theo hợp đồng lao động, chia theo vùng. Nếu bạn đang trả lương cao hơn hẳn mức tối thiểu, tin này thường không buộc bạn tăng lương ngay, nhưng có thể đẩy mặt bằng lương khu vực lên. Nếu đang trả sát mức tối thiểu, phải điều chỉnh từ ngày có hiệu lực.
Tin thuế. Thay đổi thuế giá trị gia tăng, thuế nhập khẩu nguyên liệu có thể làm giá đầu vào đổi; thay đổi về cách tính thuế với hộ kinh doanh thì ảnh hưởng tới phần bạn nộp. Hai loại này khác nhau, cần đọc kỹ văn bản hoặc hỏi cơ quan thuế quản lý trực tiếp.
Bao nhiêu là đủ để đổi giá: một ví dụ tính trọn
Quay lại tiệm bánh mì ở Hải Phòng. Trong một quý, giá điện điều chỉnh làm chi phí mỗi ổ tăng bốn mươi đồng, giá gas qua ba tháng lên xuống bù trừ còn tăng hai mươi đồng, giá pa tê và thịt nguội nhà cung cấp báo tăng làm nguyên liệu mỗi ổ tăng bốn trăm đồng, và tiệm tăng lương cho hai người làm thêm tổng một triệu đồng mỗi tháng, tức khoảng một trăm bảy mươi đồng mỗi ổ. Cộng lại khoảng sáu trăm ba mươi đồng mỗi ổ.
Nếu giá bán đang là hai mươi nghìn đồng mỗi ổ và lợi nhuận trước khi tăng chi phí là khoảng bảy nghìn hai trăm đồng, phần tăng đã ăn gần chín phần trăm lợi nhuận. Với mức này, tiệm có hai lựa chọn hợp lý: chờ thêm một quý để phần tích luỹ đủ một nghìn đồng rồi tăng một lần, hoặc giữ giá ổ thường và tăng giá loại ổ đặc biệt, nơi khách ít nhạy với giá hơn.
Điểm cần thấy: phần lớn sức ép tới từ giá nguyên liệu và lương, không phải từ điện hay gas, dù tin điện và gas xuất hiện trên báo nhiều hơn. Nếu chỉ đọc tin mà không có bảng cơ cấu chi phí, chủ tiệm dễ đổ cho giá điện và bỏ qua thứ đang thật sự bào lợi nhuận.
Đổi giá mà giữ được khách
Khi đã quyết định điều chỉnh, cách làm quan trọng không kém con số.
- Niêm yết giá mới rõ ràng trước khi áp dụng; bán khác giá niêm yết là vi phạm quy định về niêm yết giá.
- Báo trước cho khách quen, nhất là các đơn đặt hàng định kỳ của văn phòng, trường học, vài ngày tới một tuần.
- Tăng một lần đủ lý do thay vì nhiều lần lắt nhắt; khách dễ chấp nhận hơn.
- Giữ ít nhất một lựa chọn giá cũ (ổ nhỏ hơn, ít nhân hơn) cho khách nhạy với giá.
- Không giảm chất lượng, khẩu phần một cách âm thầm thay cho tăng giá; khách quen thường nhận ra và mất lòng tin lâu hơn.
Câu nên tự hỏi trước khi chốt: nếu tiệm bên cạnh không tăng, khách của mình có đi không? Nếu câu trả lời là có, hãy tìm cách cắt chi phí hoặc tăng giá ở sản phẩm ít cạnh tranh trước.
Sau khi đổi giá, theo dõi số ổ bán ra mỗi ngày trong hai ba tuần và so với cùng kỳ trước đó. Lượng bán giảm nhẹ rồi hồi lại là bình thường; giảm sâu và kéo dài là dấu hiệu mức tăng vượt quá sức chịu của khách trong khu vực, cần xem lại.
Những việc không cần làm
Không cần theo dõi giá thế giới hằng ngày. Hộ kinh doanh nhỏ không tác động được tới giá thế giới, và giá trong nước đi qua nhiều khâu mới tới bạn. Theo dõi giá nhà cung cấp báo cho mình là đủ.
Không cần tích trữ nguyên liệu khi nghe tin sắp tăng giá. Tích trữ chiếm vốn, dễ hư hỏng, và tin "sắp tăng" nhiều khi không thành. Chỉ nên mua trước lượng vừa đủ cho chu kỳ quay vòng bình thường.
Không cần thay đổi giá ngay trong ngày có tin. Bạn có thời gian để tính; tăng vội làm khách khó chịu và có khi phải giảm lại.
Không cần làm bảng tính phức tạp. Một trang sổ với sáu dòng chi phí và một dòng tích luỹ là đủ cho tiệm nhỏ. Bảng càng phức tạp càng dễ bỏ dở sau vài tháng.
Không cần chạy theo giá đối thủ từng ngày. Theo dõi giá của hai ba tiệm cạnh tranh mỗi tháng một lần là đủ để biết mình đang đứng ở đâu trên mặt bằng giá khu vực.
Khi nhà cung cấp báo tăng giá: kiểm trước khi chấp nhận
Phần lớn sức ép chi phí của hộ kinh doanh tới từ nhà cung cấp nguyên liệu, và họ thường viện dẫn tin điều hành để giải thích. Trước khi chấp nhận mức giá mới, nên làm vài bước kiểm.
- Hỏi nhà cung cấp lý do cụ thể: chi phí nào tăng, tăng từ bao giờ. Một lời giải thích có số liệu đáng tin hơn câu chung chung "xăng tăng, cái gì cũng tăng".
- Ước tỷ trọng của chi phí đó trong giá hàng họ bán. Nếu họ nói tăng giá thịt nguội mười phần trăm vì giá xăng, trong khi vận chuyển chỉ chiếm phần nhỏ, mức tăng đó khó giải thích bằng xăng.
- Hỏi giá thêm một hai nhà cung cấp khác cho cùng mặt hàng, cùng chất lượng. Không cần đổi ngay, chỉ cần biết mặt bằng giá.
- Đề nghị lịch điều chỉnh giá cố định, ví dụ theo quý, thay vì đổi bất chợt; đổi lại bạn cam kết mua đều.
- Ghi giá mới vào bảng cơ cấu chi phí ngay hôm nhận báo giá, để dòng tích luỹ luôn đúng.
Mục đích không phải là mặc cả bằng mọi giá, mà để mức tăng bạn chấp nhận có cơ sở. Nhà cung cấp thấy bạn hiểu chi phí của họ cũng thường báo giá thận trọng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Giá xăng tăng thì hộ kinh doanh có nên tăng giá bán ngay không?
Thường là không, trừ khi nhiên liệu là chi phí chính như vận chuyển. Hãy quy mức tăng về đồng trên mỗi sản phẩm, cộng dồn với các thay đổi khác, và chỉ điều chỉnh khi tổng phần tăng đủ một nấc làm tròn giá.
Làm sao biết một sản phẩm có giá vốn bao nhiêu?
Cộng các khoản chi trong một tháng gồm nguyên liệu, điện, nhiên liệu, nhân công, mặt bằng, bao bì và hao hụt, rồi chia cho số sản phẩm bán ra trong tháng đó. Cập nhật mỗi quý để bảng luôn sát thực tế.
Lương tối thiểu vùng tăng có buộc hộ kinh doanh tăng lương không?
Nếu bạn có người lao động làm theo hợp đồng lao động và đang trả thấp hơn mức mới, bạn phải điều chỉnh từ ngày quy định có hiệu lực. Nếu đang trả cao hơn mức mới, quy định không buộc tăng, nhưng mặt bằng lương khu vực có thể thay đổi.
Tăng giá bán có phải đăng ký hay xin phép không?
Với hầu hết hàng hoá, dịch vụ thông thường, hộ kinh doanh tự quyết giá và chỉ cần niêm yết đúng. Một số mặt hàng, dịch vụ thuộc diện kê khai giá theo quy định hiện hành; nếu kinh doanh mặt hàng đó, bạn cần tra quy định của sở tài chính địa phương.
Nên tăng giá một lần hay chia nhiều lần nhỏ?
Đa số khách chấp nhận một lần tăng có lý do và được báo trước dễ hơn nhiều lần tăng lắt nhắt. Gộp các thay đổi chi phí theo quý rồi điều chỉnh một lần thường giữ khách tốt hơn.
Đọc tin điều hành giá ở đâu cho chính xác?
Bạn nên đọc từ cổng thông tin của cơ quan ban hành như Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Cổng thông tin điện tử Chính phủ hoặc báo chí chính thống dẫn lại. Ảnh chụp lan truyền trên mạng xã hội hay thiếu thời điểm áp dụng và phạm vi.