Số tiền đồng gia đình nhận được khi người thân gửi tiền từ nước ngoài về bằng số ngoại tệ thực nhận (sau phí ở hai đầu) nhân với tỷ giá mua mà ngân hàng hoặc tổ chức được phép áp dụng vào lúc quy đổi. Tỷ giá đó do ngân hàng niêm yết trong biên độ quanh tỷ giá trung tâm Ngân hàng Nhà nước công bố mỗi ngày, nên cùng một khoản gửi, nhận hôm nay và nhận tuần sau có thể chênh vài phần trăm.
Người nhận không bắt buộc phải đổi sang tiền đồng: có thể nhận ngoại tệ tiền mặt, giữ trong tài khoản ngoại tệ, hoặc bán cho ngân hàng. Điều cần tránh là đổi ngoại tệ ở nơi không được phép, vì cả người bán lẫn nơi mua đều có thể bị xử phạt. Bài này giải thích ở mức nguyên tắc cơ chế tỷ giá chạm tới khoản tiền của nhà bạn, không dự báo tỷ giá và không khuyên giữ ngoại tệ hay đổi sang vàng, đất. Các số là ví dụ.
Tỷ giá bạn nhận được hình thành từ đâu
Mỗi ngày làm việc, Ngân hàng Nhà nước công bố tỷ giá trung tâm giữa tiền đồng và đô la Mỹ. Các ngân hàng thương mại được tự niêm yết tỷ giá mua, bán của mình, nhưng phải nằm trong biên độ cho phép quanh tỷ giá trung tâm; với các ngoại tệ khác như yên Nhật, won Hàn Quốc, đài tệ, ngân hàng niêm yết dựa trên tỷ giá đô la và giá quốc tế của đồng tiền đó. Biên độ và cách điều hành do Ngân hàng Nhà nước quyết, có thể thay đổi theo thời kỳ.
Với người nhận tiền, con số đáng nhìn là tỷ giá mua của ngân hàng (ngân hàng mua ngoại tệ của bạn), không phải tỷ giá bán hay tỷ giá trung tâm. Tỷ giá mua thường thấp hơn tỷ giá bán một khoảng, đó là phần chênh ngân hàng giữ lại để bù chi phí và rủi ro. Ngoài ra, tỷ giá mua chuyển khoản thường cao hơn tỷ giá mua tiền mặt, vì ngân hàng tốn chi phí kiểm đếm, vận chuyển, bảo quản tiền mặt ngoại tệ.
Tin tức thường nói "tỷ giá tăng" theo tỷ giá trung tâm hoặc tỷ giá bán. Khi đó tỷ giá mua của ngân hàng thường cũng đi cùng chiều, nhưng mức tăng có thể không giống hệt. Muốn biết nhà mình nhận được bao nhiêu, xem bảng tỷ giá mua niêm yết của chính ngân hàng nơi bạn nhận tiền, đúng ngày đúng giờ quy đổi.
Tính số tiền đồng thực nhận: một ví dụ trọn
Gia đình chị Hoa ở Nghệ An có con trai làm việc ở nước ngoài, mỗi tháng gửi về năm trăm đô la Mỹ qua ngân hàng. Các số dưới đây là ví dụ số tròn, không phải tỷ giá hay phí của ngày nào.
- Phía gửi: con trai nộp năm trăm đô la, trả phí chuyển tiền ở nước sở tại. Tuỳ dịch vụ, phí có thể trừ vào số tiền gửi hoặc trả riêng; hỏi rõ để biết người nhận được trọn năm trăm hay ít hơn.
- Phía nhận: một số ngân hàng trung gian, ngân hàng nhận có thể thu phí nhận. Giả sử sau mọi khoản phí, tài khoản nhận được bốn trăm chín mươi đô la.
- Quy đổi: nếu chị Hoa bán cho ngân hàng theo tỷ giá mua chuyển khoản, giả sử hai mươi lăm nghìn đồng một đô la (ví dụ), chị nhận khoảng mười hai triệu hai trăm năm mươi nghìn đồng.
- So sánh: nếu rút đô la tiền mặt rồi bán ở quầy theo tỷ giá mua tiền mặt thấp hơn, giả sử hai trăm đồng mỗi đô la, chị mất thêm khoảng chín mươi tám nghìn đồng.
- Biến động: nếu tỷ giá mua tăng hai phần trăm so với tháng trước, cùng bốn trăm chín mươi đô la đổi được nhiều hơn khoảng hai trăm bốn mươi lăm nghìn đồng; giảm hai phần trăm thì ngược lại.
Phép tính cho thấy ba điều: phí ở hai đầu và việc chọn chuyển khoản hay tiền mặt có khi ảnh hưởng ngang với biến động tỷ giá trong một tháng; và gia đình kiểm soát được hai yếu tố đầu, còn tỷ giá thì không.
Nhận ngoại tệ hay tiền đồng: so các lựa chọn
Mỗi cách nhận có cái được, cái mất. Bảng dưới trình bày ở mức nguyên tắc để gia đình cân nhắc theo nhu cầu chi tiêu thật, không phải để đoán tỷ giá.
| Cách nhận | Khi nào hợp | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Bán ngay cho ngân hàng lấy tiền đồng | tiền dùng cho chi tiêu hằng tháng, trả nợ, học phí | nhận theo tỷ giá mua của ngày quy đổi; gọn nhất, không phải lo cất giữ |
| Giữ trong tài khoản ngoại tệ | có khoản chi bằng ngoại tệ sắp tới, như người nhà đi học, đi chữa bệnh ở nước ngoài | lãi tiền gửi ngoại tệ theo quy định hiện hành rất thấp hoặc bằng không; chỉ hợp khi thật cần ngoại tệ |
| Rút ngoại tệ tiền mặt | cần mang ngoại tệ đi nước ngoài | cất giữ tiền mặt có rủi ro mất, cháy; bán lại thường theo tỷ giá tiền mặt thấp hơn |
| Nhận qua tổ chức dịch vụ chi trả ngoại tệ được phép | ở vùng xa ngân hàng, cần nhận tại nhà | kiểm tra tổ chức có được phép, hỏi rõ phí và tỷ giá áp dụng |
Câu nên tự hỏi: trong ba tháng tới nhà mình cần bao nhiêu tiền đồng và có khoản chi nào bằng ngoại tệ không? Trả lời câu này thì biết nên đổi bao nhiêu, giữ bao nhiêu, thay vì ngồi canh tỷ giá từng ngày.
Quy định nhà nước chạm tới khoản tiền này ở đâu
Được nhận bằng ngoại tệ. Theo quy định quản lý ngoại hối, cá nhân trong nước được nhận ngoại tệ người thân gửi về qua ngân hàng hoặc tổ chức được phép, và được nhận bằng ngoại tệ hoặc bán lấy tiền đồng tuỳ ý.
Chỉ mua bán ngoại tệ ở nơi được phép. Mua bán ngoại tệ phải thực hiện tại ngân hàng hoặc đại lý đổi ngoại tệ được cấp phép. Đổi ở cửa hàng không có giấy phép, dù được giá hơn một chút, có thể bị xử phạt hành chính và tịch thu số ngoại tệ.
Thuế thu nhập cá nhân. Theo quy định hiện hành về thuế thu nhập cá nhân, kiều hối người thân gửi về thuộc diện được miễn thuế. Nếu khoản tiền là thu nhập từ công việc, kinh doanh thì là chuyện khác; khi không chắc, hỏi cơ quan thuế.
Ngân hàng có thể hỏi nguồn tiền. Với khoản lớn hoặc bất thường, ngân hàng có thể đề nghị cung cấp thông tin người gửi, mục đích, theo quy định về phòng, chống rửa tiền. Đây là thủ tục bình thường, chuẩn bị sẵn thông tin giúp nhận tiền nhanh hơn.
Chỗ hay mất tiền oan
Phần lớn khoản thiệt của gia đình nhận tiền không nằm ở tỷ giá mà ở cách nhận, cách đổi.
- Không hỏi phí ở cả hai đầu, đến khi nhận mới thấy thiếu so với số người thân nói đã gửi.
- So tỷ giá trên báo với tỷ giá ngân hàng áp dụng, rồi nghĩ mình bị ép giá. Báo thường đưa tỷ giá bán hoặc tỷ giá trung tâm; tỷ giá mua luôn thấp hơn.
- Rút tiền mặt ngoại tệ chỉ để đem bán lại ngay, chịu tỷ giá tiền mặt thấp hơn mà không được gì.
- Đổi ở chỗ không được phép vì nghe nói giá tốt hơn, chịu rủi ro tiền giả và rủi ro bị phạt.
- Nghe lời rủ rê gom tiền kiều hối vào các kênh hứa lãi cao bất thường; nhiều vụ mất trắng bắt đầu từ đây.
Không cần làm những việc như canh tỷ giá từng giờ hay hẹn người thân gửi đúng ngày "tỷ giá đẹp". Tỷ giá trong ngắn hạn không ai đoán đều đúng; khoản tiết kiệm chắc chắn nằm ở chọn kênh phí thấp và nhận đúng cách.
Lập ngân sách từ khoản tiền gửi về
Nhiều gia đình có người đi làm ở nước ngoài coi khoản tiền gửi về như một khoản lương thứ hai và chi theo con số của tháng cao nhất. Cách an toàn hơn là lấy số tiền đồng thực nhận trung bình của ba đến sáu tháng gần nhất làm mức chi, phần nhận dư ra trong tháng tỷ giá thuận lợi thì để riêng. Như vậy khi tỷ giá đổi chiều hoặc người thân mất việc, đổi chỗ làm, chi tiêu trong nhà không bị hẫng.
Nên tách ít nhất ba phần: phần chi tiêu thường xuyên của gia đình; phần trả nợ nếu người thân đã vay để đi làm ở nước ngoài, vì các khoản vay này thường bằng tiền đồng và có lịch trả cố định; phần dự phòng cho người đang ở nước ngoài, vì họ có thể cần tiền về nước đột xuất. Ghi lại mỗi tháng ba con số: số ngoại tệ người thân nói đã gửi, số ngoại tệ thực nhận, số tiền đồng thực nhận. Ba con số này cho thấy ngay tháng nào phí bất thường hay tỷ giá áp dụng lệch so với bảng niêm yết.
Tỷ giá đổi chiều: ai được lợi, ai chịu
Khi tiền đồng mất giá so với đô la, mỗi đô la gửi về đổi được nhiều tiền đồng hơn, gia đình nhận kiều hối thấy có lợi. Nhưng cùng lúc, hàng nhập khẩu và những thứ có nguyên liệu nhập khẩu có thể đắt lên, nên sức mua thật của khoản tiền nhận được không tăng đúng bằng phần tỷ giá. Ngược lại, khi tiền đồng lên giá, số tiền đồng nhận được ít đi, còn hàng nhập khẩu có thể rẻ hơn.
Điều hành tỷ giá là việc cân nhiều mục tiêu: ổn định giá cả, hỗ trợ xuất khẩu, giữ niềm tin vào tiền đồng, quản lý dự trữ ngoại hối. Mỗi lựa chọn có nhóm được lợi và nhóm chịu chi phí, từ doanh nghiệp xuất khẩu, doanh nghiệp nhập khẩu, người vay ngoại tệ tới gia đình nhận kiều hối. Bài giải thích khái niệm tỷ giá và vì sao nó biến động thuộc chuyên mục kinh tế vĩ mô; ở đây chỉ cần nhớ: với gia đình nhận tiền, nên lập ngân sách theo tiền đồng thực nhận trung bình vài tháng, không theo tháng tỷ giá cao nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nhận tiền từ nước ngoài về có phải đóng thuế không?
Theo quy định hiện hành về thuế thu nhập cá nhân, kiều hối người thân gửi về thuộc diện miễn thuế. Nếu khoản tiền là tiền công, tiền kinh doanh thì áp dụng quy định khác; khi không chắc, bạn hỏi cơ quan thuế quản lý.
Có bắt buộc đổi tiền gửi về sang tiền đồng không?
Không bắt buộc. Bạn có thể nhận ngoại tệ tiền mặt, giữ trong tài khoản ngoại tệ hoặc bán cho ngân hàng lấy tiền đồng. Khi muốn đổi, chỉ đổi ở ngân hàng hoặc đại lý đổi ngoại tệ được cấp phép.
Vì sao tỷ giá ngân hàng trả cho mình thấp hơn tỷ giá trên báo?
Báo thường nêu tỷ giá trung tâm hoặc tỷ giá bán. Khi bạn bán ngoại tệ, ngân hàng áp dụng tỷ giá mua, luôn thấp hơn tỷ giá bán; mua tiền mặt lại thường thấp hơn mua chuyển khoản.
Đổi ngoại tệ ở tiệm vàng có được không?
Chỉ được nếu nơi đó là đại lý đổi ngoại tệ có giấy phép theo quy định. Đổi ở nơi không được phép có thể bị xử phạt hành chính và tịch thu số ngoại tệ, kể cả với người đi đổi.
Nên nhận tiền chuyển khoản hay tiền mặt ngoại tệ?
Nếu cần tiêu bằng tiền đồng, nhận chuyển khoản rồi bán cho ngân hàng thường lợi hơn vì tỷ giá mua chuyển khoản cao hơn và không phải cất giữ tiền mặt. Rút ngoại tệ mặt chỉ hợp khi thật sự cần mang đi.
Có nên chờ tỷ giá lên rồi mới đổi không?
Không ai đoán đúng tỷ giá trong ngắn hạn, nên chờ đợi có thể được hoặc mất. Cách hợp lý là đổi theo nhu cầu chi tiêu thật của gia đình và giữ ngoại tệ chỉ khi có khoản chi bằng ngoại tệ sắp tới.