Nhà ở xã hội rẻ hơn nhà thương mại không phải vì xây kém hơn, mà vì nhà nước thực hiện một cuộc "trao đổi": chủ đầu tư được miễn tiền sử dụng đất và hưởng các ưu đãi khác, đổi lại lợi nhuận bị khống chế ở mức định mức, giá bán phải được cơ quan có thẩm quyền ở tỉnh thẩm định, và chỉ được bán cho người đáp ứng điều kiện về nhà ở, thu nhập.
Đây là một công cụ điều tiết thị trường nhà ở bằng cách tách hẳn một phân khúc ra khỏi cơ chế giá tự do. Cơ chế này có lợi rõ cho người thu nhập thấp đủ điều kiện, nhưng cũng sinh ra hàng dài người chờ, thủ tục xét duyệt và những tranh luận về việc vì sao nguồn cung vẫn ít. Khung pháp lý hiện hành là Luật Nhà ở 2023 cùng các nghị định hướng dẫn; chi tiết điều kiện và mức trần bạn tra văn bản mới nhất của Bộ Xây dựng và tỉnh nơi có dự án.
Cuộc trao đổi giữa nhà nước và chủ đầu tư
Ở mức nguyên tắc, mỗi bên đưa ra và nhận về như sau. Các con số định mức cụ thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn nên không ghi ở đây.
| Chủ đầu tư nhận được | Chủ đầu tư phải chấp nhận |
|---|---|
| Miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất cho phần nhà ở xã hội | Lợi nhuận bị khống chế ở mức định mức |
| Ưu đãi về thuế và khả năng tiếp cận vốn vay ưu đãi | Giá bán, giá thuê được cơ quan của tỉnh thẩm định |
| Thủ tục đầu tư có thể được rút gọn theo quy định | Chỉ bán, cho thuê, cho thuê mua đúng đối tượng |
| Một phần diện tích được kinh doanh thương mại theo quy định | Phải công khai thông tin dự án và danh sách người mua |
Từ góc nhìn điều tiết, nhà nước dùng tiền đất lẽ ra thu được để "trả trước" một phần giá nhà cho người mua. Người mua không nhận tiền mặt, mà nhận một căn hộ rẻ hơn giá thị trường. Vì vậy câu hỏi lớn nhất của chính sách luôn là: phần ưu đãi đó đến đúng người cần hay không.
Người mua phải đáp ứng những điều kiện nào
Luật Nhà ở 2023 quy định ba nhóm điều kiện chung. Mỗi nhóm có chi tiết riêng trong nghị định, bạn đối chiếu văn bản hiện hành trước khi nộp hồ sơ.
- Thuộc đối tượng được hỗ trợ: ví dụ người thu nhập thấp ở đô thị, công nhân, người lao động trong doanh nghiệp, cán bộ công chức, lực lượng vũ trang, hộ nghèo và cận nghèo ở đô thị, cùng các nhóm khác do luật liệt kê.
- Điều kiện về nhà ở: thường là chưa có nhà ở thuộc sở hữu tại tỉnh nơi có dự án, hoặc có nhưng diện tích bình quân đầu người thấp hơn mức quy định.
- Điều kiện về thu nhập: thu nhập không vượt mức trần do quy định hướng dẫn, có xác nhận của cơ quan, đơn vị hoặc địa phương theo thủ tục.
- Chưa từng được hưởng chính sách hỗ trợ nhà ở xã hội dưới hình thức tương tự trước đó.
Chỗ hay vướng nhất là điều kiện thu nhập và việc xác nhận. Người làm nghề tự do, hộ kinh doanh không có hợp đồng lao động thường khó chứng minh hơn người làm công ăn lương. Bạn nên hỏi trước địa phương nơi cư trú về thủ tục xác nhận cho trường hợp của mình.
Giá bán nhà ở xã hội được tính ra sao
Giá bán không do chủ đầu tư tự đặt theo thị trường. Ở mức nguyên tắc, chủ đầu tư tính giá từ chi phí đầu tư xây dựng hợp lý, chi phí lãi vay, chi phí quản lý, cộng thêm lợi nhuận định mức, rồi trừ đi phần được hưởng ưu đãi. Phương án giá được cơ quan có thẩm quyền của tỉnh thẩm định trước khi bán.
Vì không có tiền đất trong giá, chi phí chiếm phần lớn là xây dựng. Điều này giải thích vì sao giá nhà ở xã hội ở các đô thị lớn vẫn tăng theo thời gian: giá vật liệu, nhân công, chi phí vốn tăng thì giá thành tăng, dù tiền đất được miễn.
Một hiểu nhầm phổ biến là nhà ở xã hội có "giá cố định toàn quốc". Không có giá chung. Mỗi dự án có giá riêng theo vị trí, chi phí xây dựng và thời điểm. Khi đọc tin về một dự án, bạn để ý giá được nêu là giá tạm tính hay giá đã được thẩm định, vì hai con số này có thể khác nhau.
Ví dụ: một công nhân ở Bắc Ninh nộp hồ sơ mua căn hộ
Ví dụ giả định: chị Lan làm công nhân ở Bắc Ninh, chồng chạy xe công nghệ, hai vợ chồng đang thuê phòng trọ, chưa có nhà đứng tên. Một dự án nhà ở xã hội gần khu công nghiệp mở nhận hồ sơ. Chị Lan có hợp đồng lao động nên xin xác nhận thu nhập qua công ty khá thuận. Chồng chị làm nghề tự do nên phải xin xác nhận theo thủ tục ở địa phương.
Số hồ sơ nộp vào nhiều hơn số căn. Chủ đầu tư xét theo thứ tự ưu tiên và, khi vẫn vượt số căn, tổ chức bốc thăm theo quy định. Chị Lan có thể phải nộp ở hai ba dự án mới mua được, và trong lúc chờ vẫn phải trả tiền trọ.
Việc chị Lan nên làm: chuẩn bị bộ giấy tờ sẵn, hỏi rõ tiêu chí ưu tiên của dự án, tính trước khoản phải trả lần đầu và khoản trả góp hằng tháng so với thu nhập. Việc không nên làm: trả tiền cho người hứa "lo suất" mua nhà ở xã hội. Danh sách người mua phải được công khai và xét theo quy định; mua "suất" là rủi ro mất tiền và vi phạm.
Vì sao nhà ở xã hội vẫn ít so với nhu cầu
Lợi nhuận bị khống chế. Khi lợi nhuận định mức thấp hơn đáng kể so với làm nhà thương mại, nhiều chủ đầu tư ưu tiên dự án thương mại. Đây là lập luận thường được nêu khi bàn về nguồn cung.
Quỹ đất và thủ tục. Tìm được quỹ đất phù hợp gần nơi làm việc, xong thủ tục đầu tư, thẩm định giá mất nhiều thời gian; thời gian là chi phí vốn.
Rủi ro bán hàng. Chủ đầu tư chỉ được bán cho người đủ điều kiện, xét duyệt hồ sơ tốn công; nếu người mua khó vay, dự án chậm thu tiền.
Vị trí. Dự án đặt xa trung tâm, thiếu hạ tầng thì người mua e ngại, nên có nơi xây xong vẫn khó bán dù nhu cầu chung cao.
Tranh luận chính sách. Một phía muốn tăng ưu đãi, nới lợi nhuận để hút chủ đầu tư; phía khác lo ưu đãi lớn dễ bị trục lợi nếu kiểm tra đối tượng lỏng. Cân bằng hai lo ngại này là bài toán chưa có lời giải dứt khoát.
Mua rồi có bán lại được không
Nhà ở xã hội không phải tài sản tự do mua bán ngay. Theo nguyên tắc của luật hiện hành, người mua chỉ được bán lại sau một thời hạn tối thiểu kể từ khi thanh toán xong. Trong thời hạn đó, nếu muốn bán thì chỉ được bán lại cho chủ đầu tư hoặc cho người thuộc diện được mua nhà ở xã hội, với giá không vượt giá mua ban đầu theo quy định.
Quy định này nhằm giữ căn hộ trong tay người cần ở, không biến nhà ở xã hội thành món hàng đầu cơ. Hệ quả là nhà ở xã hội kém thanh khoản hơn nhà thương mại trong những năm đầu; gia đình bạn cần chắc là sẽ ở lâu dài trước khi mua.
Sau thời hạn tối thiểu, việc bán lại được thực hiện theo cơ chế thị trường nhưng có thể phải nộp một khoản tiền liên quan tới đất theo quy định. Thời hạn và khoản phải nộp cụ thể bạn đối chiếu Luật Nhà ở 2023 và nghị định hướng dẫn hiện hành.
Nhà ở xã hội khác nhà ở thương mại giá rẻ ra sao
Trên thị trường có nhiều dự án quảng cáo là "giá rẻ", "giá như nhà ở xã hội". Về điều tiết, đây là hai thứ rất khác nhau, và người mua hay nhầm.
| Tiêu chí | Nhà ở xã hội | Nhà ở thương mại giá rẻ |
|---|---|---|
| Tiền sử dụng đất | Được miễn cho phần nhà ở xã hội | Chủ đầu tư nộp như dự án thương mại |
| Giá bán | Tính theo chi phí cộng lợi nhuận định mức, có thẩm định | Chủ đầu tư tự quyết theo thị trường |
| Người được mua | Chỉ người đủ điều kiện đối tượng, nhà ở, thu nhập | Bất kỳ ai đủ năng lực mua |
| Bán lại | Hạn chế trong thời hạn tối thiểu | Tự do theo luật kinh doanh bất động sản |
| Vay ưu đãi | Có kênh vay ưu đãi riêng | Vay thương mại thông thường |
Khi gặp quảng cáo "nhà ở xã hội" mà không hỏi điều kiện gì, ai cũng mua được, bạn nên nghi ngờ: hoặc đó là nhà thương mại dùng tên gọi để thu hút, hoặc là lời mời mua "suất" ngoài quy định. Danh sách dự án nhà ở xã hội đủ điều kiện được Sở Xây dựng tỉnh công bố, đó là nơi đối chiếu.
Tự kiểm trước khi nộp hồ sơ
Năm bước dưới đây giúp bạn biết mình có nên dành thời gian cho một dự án hay không.
- Đối chiếu nhóm đối tượng của mình với danh sách trong luật và xem dự án có dành cho nhóm đó không.
- Kiểm tra tình trạng nhà ở: có nhà đứng tên vợ hoặc chồng tại tỉnh đó không, diện tích bình quân bao nhiêu.
- Hỏi thủ tục và nơi xác nhận thu nhập phù hợp với công việc của mình.
- Hỏi giá đã thẩm định hay tạm tính, khoản trả lần đầu, tiến độ thanh toán, thời điểm bàn giao.
- Tính khoản trả góp hằng tháng nếu vay, so với thu nhập ổn định của cả nhà, để lại khoản dự phòng.
Thông tin dự án nhà ở xã hội đủ điều kiện bán thường được công bố trên trang của Sở Xây dựng hoặc Uỷ ban nhân dân tỉnh. Đó là nơi đối chiếu đáng tin hơn tin rao trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Ai được mua nhà ở xã hội?
Người thuộc các nhóm đối tượng do Luật Nhà ở 2023 liệt kê, đồng thời đáp ứng điều kiện về nhà ở và thu nhập theo nghị định hướng dẫn. Chi tiết mức trần thu nhập và giấy tờ xác nhận bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi Sở Xây dựng nơi có dự án.
Giá nhà ở xã hội do ai quyết định?
Chủ đầu tư lập phương án giá dựa trên chi phí và lợi nhuận định mức, sau đó cơ quan có thẩm quyền của tỉnh thẩm định. Giá mỗi dự án khác nhau, không có giá chung cho cả nước.
Có nhà ở quê thì có được mua nhà ở xã hội ở thành phố không?
Điều kiện về nhà ở thường xét tại tỉnh nơi có dự án. Nếu bạn chưa có nhà ở tại tỉnh đó thì có thể đáp ứng điều kiện này, nhưng vẫn phải đáp ứng điều kiện đối tượng và thu nhập. Bạn đối chiếu quy định hiện hành cho trường hợp cụ thể.
Mua nhà ở xã hội có được cho thuê lại không?
Nhà ở xã hội được hỗ trợ để người mua sử dụng ở, nên việc cho thuê lại trong thời gian chưa được bán lại tự do bị hạn chế theo quy định. Bạn đọc kỹ hợp đồng mua bán và quy định hiện hành trước khi tính tới việc cho thuê.
Trả tiền cho người hứa lo suất mua nhà ở xã hội có an toàn không?
Không an toàn. Danh sách người mua được xét theo hồ sơ, tiêu chí ưu tiên và bốc thăm khi cần, có công khai. Khoản tiền trả cho người hứa lo suất không được pháp luật bảo vệ, và hồ sơ gian dối có thể bị huỷ.