Giá phân bón và giá lúa không đi cùng nhau vì chúng chịu hai thị trường khác nhau: phân bón chịu giá năng lượng và nguyên liệu thế giới, còn giá lúa chịu cung cầu gạo trong nước và giá gạo xuất khẩu. Khi phân bón tăng mà giá lúa đứng yên, lợi nhuận mỗi vụ của hộ trồng lúa bị thu hẹp, và phần nhà trồng lúa tự làm được là tính đúng giá thành, bón đúng lượng, mua phân có nguồn gốc.
Nhà nước điều tiết cả hai thị trường bằng nhiều công cụ: thuế, quản lý chất lượng phân bón, các biện pháp bình ổn khi giá biến động bất thường, điều hành xuất khẩu gạo và những đợt mua tạm trữ từng áp dụng. Không công cụ nào bảo đảm giá lúa luôn bù được giá phân. Bài này đi từ phép tính giá thành một vụ của một hộ ở An Giang tới các công cụ điều tiết, để bạn biết phần nào nằm trong tay mình. Các số là ví dụ.
Giá thành một vụ lúa: phân bón nằm ở đâu
Bảng sau là ví dụ số tròn cho một hecta lúa ở An Giang, mỗi hộ, mỗi vụ sẽ khác. Mục đích là thấy tỷ trọng, không phải giá thật.
| Khoản chi cho một hecta (ví dụ) | Số tiền | Tỷ trọng |
|---|---|---|
| Giống | 2,5 triệu đồng | khoảng 9% |
| Phân bón | 7,5 triệu đồng | khoảng 27% |
| Thuốc bảo vệ thực vật | 5 triệu đồng | khoảng 18% |
| Làm đất, bơm nước | 3 triệu đồng | khoảng 11% |
| Thuê công gieo sạ, thu hoạch, vận chuyển | 6 triệu đồng | khoảng 21% |
| Lãi vay vốn, chi khác | 4 triệu đồng | khoảng 14% |
| Tổng | 28 triệu đồng | 100% |
Nếu năng suất là sáu tấn mỗi hecta, giá thành khoảng bốn nghìn bảy trăm đồng mỗi ki-lô-gam lúa. Phân bón tăng hai mươi phần trăm thì tổng chi tăng một triệu rưỡi, giá thành lên khoảng bốn nghìn chín trăm đồng mỗi ki-lô-gam. Nếu giá lúa bán tại ruộng đứng yên, toàn bộ phần đó trừ thẳng vào lợi nhuận.
Nhiều hộ không tính công lao động của chính gia đình vào giá thành. Khi tính thêm, lợi nhuận thật mỗi vụ thường mỏng hơn cảm giác, và một lần phân bón tăng giá có thể ăn mất phần lớn tiền công của cả nhà.
Vì sao giá lúa không tăng theo giá phân
Hai giá chịu hai lực khác nhau. Phân đạm làm từ khí thiên nhiên hoặc than, phân lân, phân kali phụ thuộc quặng và giá thế giới. Giá lúa phụ thuộc lượng gạo trong nước, nhu cầu của các nước nhập khẩu và giá gạo quốc tế. Hai chuỗi này chỉ gặp nhau ở túi tiền của người trồng.
Người trồng lúa không định giá bán. Hộ trồng lúa bán cho thương lái hoặc doanh nghiệp, số lượng người bán rất lớn, mỗi người nhỏ, nên gần như phải nhận giá thị trường. Trong khi đó, chi phí đầu vào được báo giá bởi đại lý.
Thời điểm lệch nhau. Phân bón được mua đầu vụ, giá lúa được biết cuối vụ. Một vụ có thể mua phân lúc giá cao rồi bán lúa lúc giá thấp, và ngược lại.
Thu hoạch rộ làm giá xuống. Khi cả vùng thu hoạch cùng lúc, lượng lúa đổ ra nhiều, giá tại ruộng thường thấp hơn những lúc khác trong năm. Đây là lý do có các chính sách mua tạm trữ hoặc hỗ trợ kho sấy.
Nhà nước điều tiết phân bón bằng gì
Ở mức nguyên tắc, nhà nước tác động lên giá và chất lượng phân bón qua ba nhóm công cụ. Nhóm thứ nhất là thuế: thuế giá trị gia tăng với phân bón, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu. Việc đưa phân bón vào hay ra khỏi diện chịu thuế giá trị gia tăng đã được tranh luận nhiều năm, vì mỗi cách có ai được lợi và ai chịu khác nhau: có ý kiến cho rằng không chịu thuế thì nhà sản xuất trong nước không được khấu trừ đầu vào, đẩy giá thành lên; có ý kiến lo đánh thuế thì giá bán tới nông dân tăng. Quy định hiện hành bạn tra trong luật thuế giá trị gia tăng và văn bản hướng dẫn mới nhất.
Nhóm thứ hai là quản lý giá theo Luật Giá 2023: phân bón là nhóm hàng có thể được áp dụng biện pháp bình ổn giá khi biến động bất thường, và doanh nghiệp kinh doanh có nghĩa vụ kê khai, niêm yết giá theo quy định. Danh mục cụ thể bạn tra văn bản hiện hành.
Nhóm thứ ba là chất lượng: phân bón phải được công nhận lưu hành, có nhãn đúng quy định, cơ quan nông nghiệp và quản lý thị trường kiểm tra phân bón giả, kém chất lượng. Với người trồng lúa, nhóm này quan trọng không kém giá, vì mua phải phân kém chất lượng là mất cả tiền phân lẫn năng suất.
Nhà nước điều tiết giá lúa gạo bằng gì
Với lúa gạo, các công cụ đã được dùng qua nhiều năm, ở mức nguyên tắc, gồm:
- Mua tạm trữ: trong những vụ giá xuống thấp, nhà nước từng hỗ trợ lãi suất cho doanh nghiệp mua lúa gạo tạm trữ, rút bớt lượng hàng khỏi thị trường để đỡ giá.
- Điều hành xuất khẩu: quản lý điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo, theo dõi cân đối cung cầu, và những lúc giá thế giới biến động mạnh thì điều chỉnh cách điều hành để giữ an ninh lương thực.
- Dự trữ quốc gia: mua gạo cho dự trữ, dùng khi thiên tai, cứu trợ.
- Mục tiêu lợi nhuận cho người trồng lúa: trong một số giai đoạn, chính sách từng đặt mục tiêu bảo đảm người trồng lúa có lãi ở một tỷ lệ tối thiểu so với giá thành, dùng làm căn cứ cho các biện pháp hỗ trợ.
- Hỗ trợ đầu vào khi thiên tai, dịch bệnh: hỗ trợ giống, vật tư cho vùng bị thiệt hại theo quy định hiện hành.
Điểm cần hiểu: Việt Nam không có giá sàn bắt buộc cho lúa. Các công cụ trên giúp giảm biên độ dao động, không bảo đảm giá lúa luôn bù được chi phí mỗi vụ. Những tranh luận phổ biến xoay quanh việc tạm trữ có đến đúng lúc và đúng người trồng lúa được hưởng hay không, hay phần lợi dừng lại ở khâu doanh nghiệp.
Hộ trồng lúa làm gì khi phân bón tăng
Những việc dưới đây nằm trong tay người trồng lúa và thường bù được một phần đáng kể phần tăng giá.
- Tính lại giá thành vụ trước theo bảng ở trên, có tính công gia đình, để biết điểm hoà vốn mỗi ki-lô-gam lúa.
- Bón theo nhu cầu cây và theo khuyến cáo của cán bộ khuyến nông địa phương; dùng bảng so màu lá nếu được hướng dẫn. Bón thừa đạm vừa tốn tiền vừa làm lúa dễ đổ ngã, sâu bệnh nhiều hơn, kéo theo tiền thuốc.
- Mua phân ở đại lý có giấy phép, giữ hoá đơn, kiểm tra nhãn, số quyết định công nhận lưu hành. Đừng mua phân giá rẻ bất thường từ người bán dạo.
- Tham gia tổ hợp tác, hợp tác xã để mua chung phân bón với số lượng lớn, thường được giá tốt hơn và có đầu mối bán lúa.
- Nếu có điều kiện, ký bao tiêu với doanh nghiệp có điều khoản giá rõ ràng trước vụ, để biết trước giá bán khi quyết định mức đầu tư.
Không nên giảm phân dưới mức cây cần chỉ để tiết kiệm; mất năng suất thường thiệt hơn khoản tiền phân tiết kiệm được.
Đọc tin giá lúa, giá phân: bốn chỗ cần soi
Giá nói là giá tại ruộng hay giá gạo xuất khẩu? Giá gạo xuất khẩu tăng không có nghĩa giá lúa tại ruộng tăng tương ứng, vì giữa hai khâu còn chi phí xay xát, vận chuyển và lợi nhuận các khâu.
Loại phân nào tăng? Đạm, lân, kali và phân hỗn hợp có giá đi khác nhau. Nếu ruộng nhà bạn dùng chủ yếu một loại, chỉ loại đó mới đáng tính lại.
Tin có nói về thời vụ không? Giá lúa thường khác nhau giữa vụ đông xuân, hè thu và thu đông; so giá phải so cùng vụ.
Có biện pháp hỗ trợ nào kèm theo không? Tin về tạm trữ, hỗ trợ lãi suất, hỗ trợ đầu vào thường có đối tượng và thời hạn cụ thể; nên hỏi ủy ban nhân dân xã hoặc cán bộ nông nghiệp để biết nhà mình có thuộc diện không.
Mức giá này so với giá thành nhà mình thế nào? Một mức giá lúa nghe có vẻ cao vẫn có thể lỗ nếu vụ đó năng suất thấp hoặc chi phí thuốc tăng. Luôn đem giá tin nói so với điểm hoà vốn mỗi ki-lô-gam của chính ruộng mình, con số bạn đã tính ở bảng đầu bài.
Trong chuỗi lúa gạo, ai chịu phần chênh
Khi giá phân tăng mà giá lúa đứng yên, phần chênh không biến mất mà rơi vào một khâu nào đó. Với chuỗi lúa gạo, khâu chịu nhiều nhất thường là người trồng, vì họ đông, nhỏ và bán ngay sau thu hoạch do thiếu kho chứa, thiếu vốn quay vòng. Thương lái, nhà máy xay xát và doanh nghiệp xuất khẩu có kho, có vốn, có thể chờ giá hoặc chuyển phần biến động sang hợp đồng sau.
Ngược lại, có những lúc giá gạo thế giới tăng mạnh trong khi phân bón ổn định, người trồng lúa có vụ lãi tốt. Nhưng nếu đúng lúc đó nhà nước thắt chặt xuất khẩu để giữ an ninh lương thực, giá tại ruộng có thể không lên hết mức theo giá thế giới. Đây là chỗ tranh luận chính sách phổ biến nhất: mục tiêu giữ giá gạo ổn định cho người tiêu dùng trong nước và mục tiêu thu nhập cho người trồng lúa đôi khi kéo về hai hướng khác nhau.
Hiểu điều này giúp hộ trồng lúa thấy lợi ích của việc liên kết: hợp tác xã có kho sấy, có hợp đồng bao tiêu thì chia được phần rủi ro mà một hộ đơn lẻ phải gánh trọn. Hộ có chỗ chứa lúa khô cũng có thêm lựa chọn không phải bán ngay lúc giá thu hoạch rộ thấp nhất, dù chờ giá cũng có rủi ro riêng và tốn chi phí bảo quản.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giá phân bón tăng mà giá lúa không tăng theo?
Phân bón chịu giá năng lượng, nguyên liệu thế giới, còn giá lúa chịu cung cầu gạo trong nước và giá gạo xuất khẩu. Hai thị trường đi theo nhịp riêng, và người trồng lúa thường phải nhận giá do thị trường quyết.
Phân bón chiếm bao nhiêu trong giá thành trồng lúa?
Tuỳ vùng và cách canh tác, phân bón thường là một trong những khoản chi lớn nhất, có thể khoảng một phần tư hoặc hơn trong tổng chi phí một vụ. Bạn nên tự tính với số liệu của nhà mình để biết chính xác.
Nhà nước có quy định giá sàn lúa không?
Không có giá sàn bắt buộc. Nhà nước dùng các công cụ như mua tạm trữ, điều hành xuất khẩu, dự trữ quốc gia và hỗ trợ khi thiên tai để giảm biên độ dao động giá.
Tạm trữ lúa gạo là gì?
Là biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp mua lúa gạo vào kho trong thời gian giá thấp, thường kèm hỗ trợ lãi suất, để rút bớt hàng khỏi thị trường và đỡ giá. Biện pháp này được áp dụng theo từng đợt, không thường xuyên.
Làm sao tránh mua phải phân bón giả?
Mua ở đại lý có giấy phép, giữ hoá đơn, kiểm tra nhãn có tên tổ chức chịu trách nhiệm, thành phần, số công nhận lưu hành. Cảnh giác với phân giá rẻ bất thường hoặc người bán dạo không địa chỉ.
Giảm lượng phân có giúp tiết kiệm khi giá tăng không?
Giảm phần bón thừa thì có, nhất là đạm. Nhưng bón dưới mức cây cần sẽ làm giảm năng suất, thiệt hơn khoản tiết kiệm. Nên theo khuyến cáo của khuyến nông địa phương.