Một món hàng nhập khẩu thường chịu nhiều lớp thuế xếp chồng: thuế nhập khẩu tính trên trị giá tại cửa khẩu, rồi thuế tiêu thụ đặc biệt (nếu có) tính trên giá đã gồm thuế nhập khẩu, rồi thuế bảo vệ môi trường (nếu có), cuối cùng thuế giá trị gia tăng tính trên tổng tất cả. Vì lớp sau tính trên lớp trước, tổng gánh thuế lớn hơn phép cộng các thuế suất.
Đó là một phần lý do một chai rượu vang, một chiếc ô tô hay một hộp mỹ phẩm ở Việt Nam đắt hơn hẳn so với giá ở nước sản xuất. Phần còn lại đến từ vận chuyển, phân phối, lãi các khâu và quy mô thị trường. Bài này đi từng bước, theo một lô hàng giả định, để bạn thấy mỗi lớp thuế đứng ở đâu và đâu là chỗ hiệp định thương mại tự do có thể làm giá đổi.
Giá cửa khẩu: điểm xuất phát của mọi lớp thuế
Mọi phép tính bắt đầu từ trị giá tính thuế nhập khẩu, thường là giá thực tế phải trả tính đến cửa khẩu nhập đầu tiên. Trong thương mại hay gọi gần đúng là giá CIF: tiền hàng cộng bảo hiểm cộng cước vận chuyển tới cảng Việt Nam. Nếu doanh nghiệp mua theo giá giao tại cảng đi, cước và bảo hiểm phải cộng thêm vào.
Cơ quan hải quan có quyền kiểm tra trị giá khai báo. Khi giá khai thấp bất thường so với hàng giống hệt hoặc tương tự, hải quan có thể tham vấn và xác định lại trị giá. Đây là chỗ hay xảy ra tranh chấp, vì khai giá thấp là cách đơn giản nhất để giảm mọi lớp thuế phía sau.
Hãy lấy một cửa hàng nhập rượu vang nhỏ ở TP Hồ Chí Minh làm ví dụ. Lô hàng có giá mua tại nước ngoài, cộng cước biển và bảo hiểm, ra giá tại cảng Cát Lái. Con số này là nền cho cả chuỗi tính thuế; sai từ đây là sai hết. Với người mua lẻ, bạn không cần tính trị giá hải quan, nhưng nên biết rằng chi phí vận chuyển quốc tế cũng bị đánh thuế, vì nó nằm trong nền tính.
Bốn lớp thuế xếp chồng: một phép tính mẫu
Bảng dưới là ví dụ số tròn cho một lô hàng có trị giá tại cửa khẩu 100 triệu đồng, giả định thuế nhập khẩu 20%, thuế tiêu thụ đặc biệt 50%, thuế giá trị gia tăng 10%. Các thuế suất chỉ để minh hoạ cách tính, không phải mức của mặt hàng nào.
| Lớp | Nền tính | Tiền thuế (triệu đồng) | Giá sau lớp này |
|---|---|---|---|
| Trị giá tại cửa khẩu | 100 | ||
| Thuế nhập khẩu 20% | 100 | 20 | 120 |
| Thuế tiêu thụ đặc biệt 50% | 120 | 60 | 180 |
| Thuế giá trị gia tăng 10% | 180 | 18 | 198 |
| Tổng thuế | 98 |
Cộng thuế suất "trên giấy" là 20 + 50 + 10 = 80%, nhưng tổng thuế thật là 98 triệu trên 100 triệu trị giá hàng, gần gấp đôi. Đó là hiệu ứng nền tính chồng lên nhau. Hàng không chịu thuế tiêu thụ đặc biệt thì bảng ngắn hơn nhiều: chỉ thuế nhập khẩu rồi thuế giá trị gia tăng. Hàng như xăng dầu thì có thêm thuế bảo vệ môi trường, tính theo mức tuyệt đối trên mỗi đơn vị chứ không theo phần trăm.
Từ phép tính này rút ra một điều thực tế: với hàng chịu nhiều lớp thuế, mỗi đồng chênh ở trị giá cửa khẩu được nhân lên qua từng lớp. Nếu cửa hàng rượu vang ở ví dụ trên mua được giá rẻ hơn 10 triệu đồng tại nước xuất khẩu, tổng chi phí sau thuế giảm gần 20 triệu, chưa kể lãi các khâu sau. Ngược lại, cước biển tăng vọt trong một giai đoạn cũng bị nhân lên y như vậy. Đó là lý do giá hàng nhập phản ứng mạnh với cước vận tải và tỷ giá hơn người ta tưởng.
Thuế nhập khẩu có nhiều mức cho cùng một món
Thuế suất thông thường. Áp cho hàng từ nước không có thoả thuận đối xử tối huệ quốc với Việt Nam, thường cao hơn hẳn. Ít gặp với hàng tiêu dùng phổ biến.
Thuế suất ưu đãi. Áp cho hàng từ các nước thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới hoặc có thoả thuận đối xử tối huệ quốc. Đây là mức nền của biểu thuế.
Thuế suất ưu đãi đặc biệt. Áp cho hàng có xuất xứ từ nước cùng tham gia hiệp định thương mại tự do với Việt Nam, đáp ứng quy tắc xuất xứ. Nhiều dòng hàng theo các hiệp định đã giảm về 0% hoặc gần 0% theo lộ trình.
Điều kiện để hưởng mức ưu đãi đặc biệt. Hàng phải có chứng từ chứng nhận xuất xứ hợp lệ và đáp ứng quy tắc xuất xứ của hiệp định. Cùng một chai rượu vang, có chứng từ hợp lệ và không có chứng từ có thể chịu hai mức thuế rất khác nhau.
Chỗ hay hiểu nhầm. Thuế nhập khẩu về 0% theo hiệp định không làm thuế tiêu thụ đặc biệt hay thuế giá trị gia tăng biến mất. Với ô tô hay rượu, lớp thuế lớn thường là thuế tiêu thụ đặc biệt, nên giá giảm ít hơn kỳ vọng.
Vì sao chênh giá với nước ngoài không chỉ do thuế
Khi so giá một món ở Việt Nam với giá ở nước sản xuất, người ta hay quy hết cho thuế. Thực tế chênh lệch có nhiều thành phần:
| Thành phần | Có ở giá nước ngoài? | Có ở giá Việt Nam? | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Giá xuất xưởng | Có | Có | Thường bằng nhau hoặc gần nhau |
| Cước quốc tế, bảo hiểm | Không | Có | Lại bị tính thuế vì nằm trong nền |
| Thuế nhập khẩu, tiêu thụ đặc biệt | Không (hoặc thuế nội địa riêng) | Có | Chồng lên nhau |
| Thuế tiêu dùng (VAT hoặc tương đương) | Có, mức của nước đó | Có, mức Việt Nam | Giá niêm yết ở một số nước chưa gồm thuế |
| Phân phối, kho bãi, lãi các khâu | Có, quy mô lớn | Có, quy mô nhỏ hơn | Thị trường nhỏ thì chi phí trên mỗi sản phẩm cao hơn |
Một chỗ hay sai khi so: giá niêm yết ở một số nước chưa gồm thuế tiêu dùng, còn giá bán lẻ ở Việt Nam đã gồm thuế giá trị gia tăng. So hai con số mà không quy về cùng chuẩn là so khập khiễng ngay từ đầu.
Hiệp định thương mại tự do làm giá đổi tới đâu
Khi có tin "thuế nhập khẩu một mặt hàng về 0% theo hiệp định", nhiều người kỳ vọng giá giảm ngay. Thực tế có ba bộ lọc. Thứ nhất, hàng phải đến từ đúng nước trong hiệp định và đáp ứng quy tắc xuất xứ. Thứ hai, thuế nhập khẩu chỉ là một lớp; nếu lớp lớn là thuế tiêu thụ đặc biệt thì giá giảm không nhiều. Thứ ba, nhà nhập khẩu có thể giữ phần giảm làm lãi nếu thị trường ít cạnh tranh.
Một tiệm bán đồ gia dụng nhập khẩu ở Cần Thơ có thể thấy chi phí nhập một dòng nồi chảo giảm khi thuế về 0%, nhưng giá bán lẻ chỉ giảm nếu các tiệm khác cũng giảm. Khi thị trường có nhiều nhà nhập khẩu cạnh tranh, phần giảm thuế thường đi tới người mua nhanh hơn.
Cũng cần nhớ chiều ngược lại: thuế nhập khẩu thấp làm hàng sản xuất trong nước chịu sức ép cạnh tranh mạnh hơn. Đó là lý do các hiệp định thường có lộ trình giảm dần nhiều năm, và vì sao vẫn tồn tại các công cụ phòng vệ thương mại khi hàng nhập tăng đột biến. Phần phòng vệ thương mại thuộc chủ đề thương mại quốc tế, có các bài riêng.
Cách tự ước lượng thuế trong giá một món hàng ngoại
Bạn không cần biết chính xác từng mã hàng để có hình dung. Mấy bước sau giúp ước lượng phần thuế trong giá một món hàng nhập:
- Xác định món đó có chịu thuế tiêu thụ đặc biệt không (ô tô, rượu, bia, thuốc lá, một số đồ uống, điều hoà nhỏ). Nếu có, đây thường là lớp lớn nhất.
- Xác định nước xuất xứ và Việt Nam có hiệp định thương mại tự do với nước đó không. Có thì thuế nhập khẩu có thể thấp hơn mức ưu đãi thông thường.
- Tra mức thuế trên Biểu thuế xuất nhập khẩu hiện hành do Bộ Tài chính ban hành, hoặc trên cổng thông tin của Cục Hải quan (thuộc Bộ Tài chính), theo mã HS của mặt hàng.
- Nhân lần lượt từng lớp theo thứ tự: nhập khẩu, tiêu thụ đặc biệt, bảo vệ môi trường, giá trị gia tăng, mỗi lớp tính trên giá đã gồm lớp trước.
- So tổng với giá bán lẻ để thấy phần còn lại là chi phí phân phối và lãi.
Phép ước lượng này không thay cho tờ khai hải quan, nhưng đủ để bạn đọc tin "giảm thuế nhập khẩu" và tự trả lời: giá món mình quan tâm có thể đổi tối đa bao nhiêu.
Ba lớp thuế ít người để ý trên hàng nhập
Thuế bảo vệ môi trường. Áp cho một số hàng như xăng dầu, than, túi ni lông khó phân huỷ, một số hoá chất. Thuế tính theo mức tuyệt đối trên mỗi lít, mỗi kilôgam, nên khi giá thế giới giảm, phần thuế này không giảm theo, chiếm tỷ trọng lớn hơn trong giá. Với hàng nhập, thuế này thu ngay ở khâu nhập khẩu, rồi lại nằm trong nền tính thuế giá trị gia tăng.
Thuế phòng vệ thương mại. Thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp hay thuế tự vệ có thể được áp thêm cho một số mặt hàng từ một số nước, sau khi cơ quan có thẩm quyền điều tra. Các khoản này cộng thêm vào thuế nhập khẩu thông thường và có thời hạn. Chúng thường gặp với thép, nhôm, một số nguyên liệu công nghiệp hơn là hàng tiêu dùng cuối.
Phí, lệ phí hải quan và chi phí kiểm tra chuyên ngành. Không phải thuế, nhưng là chi phí thật: lệ phí làm thủ tục hải quan, phí kiểm dịch, kiểm tra an toàn thực phẩm, chất lượng với một số mặt hàng. Một lô hàng nhỏ chịu các khoản này gần như cố định, nên tính trên mỗi sản phẩm sẽ cao hơn lô lớn. Đó là lý do nhà nhập khẩu nhỏ khó cạnh tranh giá với nhà nhập khẩu lớn dù cùng chịu thuế suất.
Câu hỏi thường gặp
Thuế giá trị gia tăng hàng nhập khẩu tính trên giá nào?
Tính trên giá nhập tại cửa khẩu cộng thuế nhập khẩu, cộng thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế bảo vệ môi trường nếu có. Vì vậy thuế giá trị gia tăng đánh cả lên các lớp thuế đứng trước nó.
Cước vận chuyển quốc tế có bị tính thuế nhập khẩu không?
Có. Trị giá tính thuế nhập khẩu thường gồm cả cước vận chuyển và bảo hiểm tới cửa khẩu nhập đầu tiên, nên cước càng cao thì nền tính thuế càng lớn.
Thuế nhập khẩu về 0% thì hàng có hết thuế không?
Không. Thuế giá trị gia tăng khâu nhập khẩu vẫn còn, và nếu mặt hàng chịu thuế tiêu thụ đặc biệt hay thuế bảo vệ môi trường thì các lớp đó cũng còn nguyên.
Muốn tra thuế suất nhập khẩu của một mặt hàng thì tra ở đâu?
Tra Biểu thuế xuất khẩu, nhập khẩu hiện hành do Chính phủ, Bộ Tài chính ban hành, theo mã HS của mặt hàng. Cổng thông tin của Cục Hải quan (thuộc Bộ Tài chính) có công cụ tra cứu biểu thuế.
Vì sao cùng một mặt hàng mà hai nhà nhập khẩu chịu thuế khác nhau?
Có thể do khác nước xuất xứ, một bên có chứng nhận xuất xứ hợp lệ để hưởng ưu đãi hiệp định, bên kia không. Cũng có thể do khác trị giá tính thuế hoặc khác mã HS khai báo.
Mua hàng ngoại xách tay về có phải nộp các thuế này không?
Hành lý cá nhân có định mức miễn thuế theo quy định; vượt định mức hoặc mang về để bán là hàng hoá phải khai báo và nộp thuế. Định mức cụ thể bạn tra quy định hiện hành của hải quan.