DieuTiet.comĐiều Tiết
Thuế, phí và giá cả

Thuế giá trị gia tăng là gì: ai thật sự trả và vì sao mỗi khâu chỉ nộp phần tăng thêm

Thuế giá trị gia tăng đánh trên phần giá trị mỗi khâu tạo thêm, người bán nộp hộ nhưng người tiêu dùng cuối là người trả. Giải thích bằng bát phở và chuỗi khấu trừ.

Street vendor ladling broth into a bowl of noodle soup at a small Hanoi eatery in early morning, customer seen from behind, warm steam, side angle, soft natural light

Thuế giá trị gia tăng (thường gọi là VAT) là thuế tính trên phần giá trị tăng thêm của hàng hoá, dịch vụ qua từng khâu sản xuất, lưu thông, tới tay người tiêu dùng. Doanh nghiệp, hộ kinh doanh là người kê khai và nộp vào ngân sách, nhưng người thật sự trả là người mua cuối cùng, vì thuế đã nằm sẵn trong giá.

Điểm hay bị hiểu nhầm là mỗi khâu không nộp thuế trên toàn bộ giá bán, mà chỉ nộp phần chênh giữa thuế thu được khi bán và thuế đã trả khi mua vào. Nhờ cơ chế khấu trừ này, thuế không bị đánh chồng lên thuế qua nhiều khâu. Dưới đây là cách cơ chế đó chạy, minh hoạ bằng một chuỗi rất đời thường: từ hộ nuôi bò tới tô phở trên bàn ăn.

Thuế giá trị gia tăng đánh vào cái gì

Tên gọi đã nói gần hết bản chất: thuế đánh vào giá trị gia tăng, tức phần giá trị mà mỗi người trong chuỗi tạo thêm. Người xay bột gạo mua gạo về, xay, tráng thành bánh phở rồi bán ra với giá cao hơn giá gạo; phần chênh đó là giá trị họ tạo thêm. Quán phở mua bánh, thịt, rau, gas về, nấu thành tô phở bán với giá cao hơn tổng nguyên liệu; phần chênh đó là giá trị của quán.

Nếu cộng giá trị tăng thêm của mọi khâu lại, bạn được đúng giá bán cuối cùng cho người ăn. Vì thế, xét trên cả chuỗi, thuế giá trị gia tăng tương đương một khoản thuế đánh một lần vào giá bán lẻ, chỉ có điều nó được thu rải ra ở từng khâu thay vì thu một cục ở quầy cuối. Cách thu rải này có lý do: nếu chỉ thu ở khâu bán lẻ, nhà nước phụ thuộc hoàn toàn vào hàng triệu điểm bán nhỏ lẻ, rất khó quản; thu ở từng khâu thì mỗi khâu có động lực đòi hoá đơn của khâu trước để được khấu trừ, các khâu tự kiểm nhau.

Thuế này thuộc nhóm thuế gián thu: người nộp vào ngân sách (người bán) và người gánh thuế (người mua) là hai người khác nhau. Đó là lý do khi tin tức nói "doanh nghiệp nộp thuế giá trị gia tăng", bạn nên hiểu là doanh nghiệp đang chuyển tiền thuế mà khách hàng đã trả qua giá.

Theo một tô phở qua từng khâu: ai nộp bao nhiêu

Bảng sau là ví dụ số tròn, giả định mọi khâu đều chịu thuế suất 10% và đều khấu trừ được. Mục đích là thấy cơ chế, không phải mức thuế của mặt hàng nào.

KhâuGiá bán chưa thuếThuế thu của người muaThuế đã trả khi mua vàoPhần phải nộp
Hộ nuôi bò bán thịt cho lò mổ20.0002.00002.000
Lò mổ bán thịt cho quán30.0003.0002.0001.000
Quán phở bán tô phở cho khách50.0005.0003.0002.000
Cộng cả chuỗi5.000

Cộng phần phải nộp của ba khâu ra 5.000 đồng, đúng bằng 10% giá bán cuối 50.000 đồng. Khách ăn phở trả 55.000 đồng, trong đó 5.000 là thuế; ngân sách nhận đủ 5.000 nhưng chia làm ba lần từ ba người nộp. Trên thực tế, nhiều nông sản chưa qua chế biến ở khâu người nuôi trồng tự bán thuộc diện không chịu thuế, và nhiều quán nhỏ không khấu trừ mà nộp theo tỷ lệ trên doanh thu, nên chuỗi thật lệch so với bảng. Nhưng xương sống cơ chế vẫn là như vậy.

Khấu trừ đầu vào: vì sao hoá đơn lại quan trọng đến thế

Không có hoá đơn hợp lệ thì không khấu trừ được. Lò mổ chỉ được trừ 2.000 đồng thuế đầu vào nếu có hoá đơn của người bán thịt. Mất hoá đơn, lò mổ phải nộp đủ 3.000 đồng, tức gánh thêm phần thuế đã trả ở khâu trước. Chi phí đó cuối cùng hoặc ăn vào lãi, hoặc bị đẩy vào giá.

Đứt một mắt xích là thuế chồng lên thuế. Khi một khâu giữa chuỗi không nằm trong hệ thống khấu trừ, thuế đã trả ở khâu trước bị "kẹt" lại trong giá, rồi khâu sau lại tính thuế trên cái giá đã có thuế đó. Hiện tượng này gọi là thuế chồng thuế, và đây là lý do các nhà làm chính sách thường muốn kéo càng nhiều khâu vào phương pháp khấu trừ càng tốt.

Hoá đơn tạo ra sự tự kiểm tra lẫn nhau. Người mua có lợi khi đòi hoá đơn vì được trừ thuế; người bán xuất hoá đơn thì doanh thu lộ ra. Nhờ vậy cơ quan thuế đối chiếu được dòng hàng qua các khâu. Việc chuyển sang hoá đơn điện tử, hoá đơn khởi tạo từ máy tính tiền là để đối chiếu này chạy nhanh và khó gian lận hơn.

Người tiêu dùng cuối không được khấu trừ. Bạn mua tô phở để ăn chứ không bán lại, nên không có "đầu ra" nào để trừ. Đó chính là điểm thuế dừng lại và nằm trong túi tiền của bạn.

Hai phương pháp tính: khấu trừ và trực tiếp

Theo quy định hiện hành, có hai cách tính thuế giá trị gia tăng. Phần lớn doanh nghiệp dùng phương pháp khấu trừ; hộ kinh doanh và một số trường hợp khác dùng phương pháp trực tiếp. Hai cách khác nhau đáng kể về cảm nhận "thuế nằm ở đâu".

Tiêu chíPhương pháp khấu trừPhương pháp trực tiếp
Ai thường dùngDoanh nghiệp có sổ sách, hoá đơn đầy đủHộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh, một số doanh nghiệp nhỏ
Cách tínhThuế đầu ra trừ thuế đầu vàoLấy doanh thu nhân với một tỷ lệ phần trăm theo ngành nghề
Hoá đơn đầu vàoRất quan trọng, quyết định số thuế được trừKhông dùng để khấu trừ
Thuế đầu vào đi đâuĐược trừ, không nằm lại trong giáNằm lại trong chi phí, thành một phần giá bán
Hoá đơn xuất cho kháchHoá đơn ghi riêng dòng thuếHoá đơn bán hàng, không tách dòng thuế

Với quán phở nhỏ nộp thuế theo phương pháp trực tiếp, thuế đã trả khi mua thịt, gas, rau không được trừ, nó trở thành chi phí như tiền điện. Đổi lại, quán nộp một tỷ lệ nhỏ trên doanh thu và không phải giữ sổ sách khấu trừ phức tạp. Tỷ lệ cụ thể cho từng ngành nghề do văn bản hướng dẫn quy định, bạn tra trên cổng thông tin của Bộ Tài chính hoặc Cục Thuế khi cần.

Vậy rốt cuộc ai trả thuế: người bán hay người mua

Câu trả lời sách vở là người tiêu dùng cuối. Câu trả lời thực tế mềm hơn một chút. Thuế giá trị gia tăng được thiết kế để chuyển trọn vào giá, nhưng việc chuyển được bao nhiêu còn tuỳ thị trường. Một quán phở ở phố đông khách, ít đối thủ, có thể giữ giá sau thuế và khách vẫn ăn. Một quán ở khu nhiều quán cạnh tranh có khi phải nuốt một phần thuế vào lãi để không mất khách.

Với các mặt hàng thiết yếu mà người mua khó bỏ, như gạo, điện, nước, thuốc, phần thuế gần như chuyển hết sang người mua. Với hàng có nhiều lựa chọn thay thế, người bán thường phải chia bớt gánh nặng. Vì thế, khi nghe một thay đổi về thuế suất, đừng mặc định giá sẽ đổi đúng bằng mức thay đổi thuế; hãy hỏi thêm mặt hàng đó cạnh tranh tới đâu.

Có thêm một điểm ít người để ý: thuế giá trị gia tăng tính trên giá bán đã gồm cả các thuế khác như thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường, thuế nhập khẩu. Nên với xăng, bia, ô tô hay hàng nhập, phần thuế giá trị gia tăng còn đánh lên cả các khoản thuế đứng trước nó. Chuyện này được giải thích kỹ hơn ở bài về thuế nhập khẩu cộng dồn vào giá.

Những chỗ hay hiểu sai khi đọc hoá đơn, đọc tin

Khi cầm hoá đơn siêu thị hay đọc tin về thuế giá trị gia tăng, mấy hiểu lầm sau rất phổ biến:

  • "Doanh nghiệp bị đánh thuế 10% doanh thu". Sai. Doanh nghiệp khấu trừ chỉ nộp phần chênh giữa thuế đầu ra và đầu vào, số tiền thực nộp thường nhỏ hơn nhiều so với 10% doanh thu.
  • "Giá đã gồm thuế" và "giá chưa gồm thuế" là một. Không. Bảng giá giữa các doanh nghiệp với nhau hay ghi giá chưa thuế; giá bán lẻ cho người tiêu dùng thì theo quy định niêm yết phải là giá đã gồm thuế. Khi so báo giá, nhìn kỹ dòng này.
  • "Không lấy hoá đơn thì được giảm giá, ai cũng lợi". Người mua cá nhân không khấu trừ được nên có vẻ không mất gì, nhưng mua không hoá đơn là mất căn cứ khi cần bảo hành, đổi trả hay khiếu nại.
  • "Thuế suất 0% nghĩa là không có thuế". Thuế suất 0% (thường cho hàng xuất khẩu) vẫn cho phép khấu trừ, hoàn thuế đầu vào; còn hàng không chịu thuế thì không được khấu trừ. Hai chuyện này khác nhau xa, có bài riêng.
  • "Hộ kinh doanh nào cũng tính thêm 10% vào giá". Hộ nộp theo tỷ lệ trên doanh thu không tách dòng thuế, nên con số 10% không áp đúng như vậy với họ.

Cách tự kiểm khi nghe tin thuế giá trị gia tăng thay đổi

Mỗi khi có tin điều chỉnh thuế giá trị gia tăng, bạn có thể tự đi qua mấy bước sau để biết nó chạm tới nhà mình thế nào:

  1. Xác định món mình mua thuộc nhóm nào: không chịu thuế, thuế suất 0%, 5% hay 10%. Danh mục nằm trong luật và văn bản hướng dẫn, tra trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ hoặc trang của Bộ Tài chính.
  2. Xem thay đổi áp cho khâu nào: cho cả chuỗi hay chỉ khâu bán lẻ, cho doanh nghiệp khấu trừ hay cả hộ kinh doanh.
  3. Xem ngày bắt đầu và ngày kết thúc hiệu lực, nhất là với các đợt giảm thuế có thời hạn.
  4. Ước lượng phần chênh trên hoá đơn của mình: lấy giá trước thuế nhân với mức chênh thuế suất. Đây là mức tối đa giá có thể đổi, không phải mức chắc chắn.
  5. So với hoá đơn thật sau ngày hiệu lực, nhìn dòng thuế suất và tiền thuế để biết người bán đã áp chưa.

Nếu dòng thuế suất trên hoá đơn đã đổi mà tổng tiền không đổi, nghĩa là người bán đã điều chỉnh giá trước thuế lên. Việc đó không nhất thiết sai luật, vì giá bán vẫn do người bán quyết định với hàng không thuộc diện nhà nước định giá, nhưng nó cho bạn biết phần lợi từ thay đổi thuế đã dừng ở đâu.

Câu hỏi thường gặp

Thuế giá trị gia tăng và VAT có phải là một không?

Là một. VAT là viết tắt tiếng Anh của value added tax, trong văn bản pháp luật Việt Nam gọi là thuế giá trị gia tăng, trước đây còn hay gọi tắt là thuế GTGT.

Người tiêu dùng có phải tự đi nộp thuế giá trị gia tăng không?

Không. Người bán là người kê khai và nộp vào ngân sách. Người tiêu dùng trả thuế gián tiếp qua giá mua, không có thủ tục nộp nào phải làm.

Mua hàng không lấy hoá đơn thì nhà nước có mất thuế không?

Có thể mất. Nếu người bán không ghi nhận doanh thu, phần thuế ở khâu đó không được nộp. Đó là lý do nhà nước đẩy mạnh hoá đơn điện tử và hoá đơn khởi tạo từ máy tính tiền ở khâu bán lẻ.

Vì sao cùng một món mà giá ở quán nhỏ và nhà hàng lớn chênh nhau phần thuế?

Nhà hàng là doanh nghiệp khấu trừ thường ghi riêng dòng thuế giá trị gia tăng trên hoá đơn, còn quán nhỏ nộp theo tỷ lệ trên doanh thu và đưa thuế vào giá. Ngoài thuế còn khác chi phí mặt bằng, phục vụ nên giá chênh không chỉ do thuế.

Thuế giá trị gia tăng có đánh vào tiền điện, tiền nước sinh hoạt không?

Có. Hoá đơn tiền điện, tiền nước sinh hoạt thường có dòng thuế giá trị gia tăng riêng. Mức thuế suất áp dụng cho từng loại theo quy định hiện hành, bạn xem ngay trên hoá đơn hằng tháng.

Muốn biết một mặt hàng chịu thuế suất bao nhiêu thì tra ở đâu?

Tra Luật Thuế giá trị gia tăng hiện hành và các nghị định, thông tư hướng dẫn trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ hoặc trang của Bộ Tài chính. Cách nhanh hơn với người mua là xem dòng thuế suất trên hoá đơn điện tử của chính món đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138