Thuế gián thu là thuế nằm trong giá hàng hoá, dịch vụ, người bán nộp nhưng người mua trả, như thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế nhập khẩu, thuế bảo vệ môi trường. Thuế trực thu đánh thẳng vào thu nhập hoặc tài sản của người nộp, như thuế thu nhập cá nhân, thuế thu nhập doanh nghiệp, và người nộp cũng là người chịu.
Khác biệt này không chỉ là chuyện phân loại trong sách. Vì thuế gián thu tính trên chi tiêu chứ không tính trên thu nhập, một gia đình thu nhập thấp, phải tiêu gần hết số tiền kiếm được, trả tỷ lệ thuế gián thu trên thu nhập cao hơn gia đình khá giả có tiết kiệm. Bài này giải thích hai loại thuế bằng ví dụ hai hộ cụ thể, vì sao nhà nước nào cũng dùng cả hai, và các tranh luận phổ biến về cân bằng giữa chúng.
Hai nhóm thuế đặt cạnh nhau
Bảng tóm những khác biệt chính. Đây là phân loại theo nguyên tắc, không liệt kê đủ mọi sắc thuế.
| Tiêu chí | Thuế gián thu | Thuế trực thu |
|---|---|---|
| Đánh vào | Hàng hoá, dịch vụ khi mua bán, nhập khẩu | Thu nhập, lợi nhuận, tài sản |
| Ví dụ ở Việt Nam | Giá trị gia tăng, tiêu thụ đặc biệt, nhập khẩu, bảo vệ môi trường | Thu nhập cá nhân, thu nhập doanh nghiệp, sử dụng đất phi nông nghiệp |
| Người nộp và người chịu | Thường khác nhau | Thường trùng nhau |
| Người chịu có thấy không | Ít thấy, nằm trong giá | Thấy rõ qua tờ khai, bảng lương |
| Tính theo khả năng chi trả | Không, ai mua cũng trả như nhau | Có, thường có mức giảm trừ và biểu lũy tiến |
| Dễ thu | Dễ, thu qua người bán, hải quan | Khó hơn, cần biết thu nhập thật |
Hàng cuối cùng giải thích nhiều điều: thuế gián thu dễ thu, ít thất thoát, nên ở các nền kinh tế nhiều giao dịch tiền mặt và khu vực phi chính thức lớn, nó thường chiếm phần đáng kể trong thu ngân sách. Tỷ trọng cụ thể của từng sắc thuế trong thu ngân sách Việt Nam thay đổi theo năm; số liệu chính thức xem trong báo cáo quyết toán ngân sách của Bộ Tài chính.
Hai hộ, cùng một gói hàng: tỷ lệ thuế trên thu nhập khác hẳn
Lấy ví dụ hai hộ ở Hải Phòng. Giả định đơn giản: mọi khoản chi tiêu đều chịu thuế giá trị gia tăng tương đương 10% trên giá chưa thuế, tức thuế chiếm khoảng 9% số tiền chi ra. Số liệu tròn, chỉ để thấy cơ chế.
| Chỉ tiêu (triệu đồng mỗi tháng) | Hộ A: công nhân | Hộ B: chủ cửa hàng |
|---|---|---|
| Thu nhập | 12 | 60 |
| Chi tiêu cho hàng hoá, dịch vụ | 11 | 30 |
| Để dành | 1 | 30 |
| Thuế gián thu trong số chi tiêu (khoảng 9%) | khoảng 1 | khoảng 2,7 |
| Tỷ lệ thuế gián thu trên thu nhập | khoảng 8% | khoảng 4,5% |
Hộ B trả nhiều tiền thuế hơn tính bằng đồng, nhưng tính theo tỷ lệ thu nhập thì hộ A chịu gần gấp đôi. Kinh tế học gọi tính chất này là lũy thoái: thu nhập càng thấp, tỷ lệ thuế trên thu nhập càng cao. Ngược lại, thuế thu nhập cá nhân có mức giảm trừ gia cảnh và biểu thuế lũy tiến, nên người thu nhập thấp có thể không phải nộp, người thu nhập cao nộp tỷ lệ cao hơn. Hai loại thuế bù trừ nhau phần nào.
Vì sao nhà nước nào cũng dùng cả hai
Thuế gián thu cho nguồn thu ổn định và rộng. Ai tiêu dùng cũng đóng góp, kể cả người có thu nhập không khai báo. Nguồn thu ít dao động hơn thuế thu nhập doanh nghiệp, vốn phụ thuộc lợi nhuận từng năm.
Thuế gián thu dùng được để hướng hành vi. Thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá, rượu bia, thuế bảo vệ môi trường với nhiên liệu là ví dụ: thuế đặt vào đúng món muốn hạn chế.
Thuế trực thu dùng để điều tiết thu nhập. Biểu thuế lũy tiến, giảm trừ gia cảnh giúp người thu nhập cao đóng góp tỷ lệ lớn hơn, cân đối lại tính lũy thoái của thuế tiêu dùng.
Mỗi loại có giới hạn hành chính. Thuế trực thu cần biết thu nhập thật, nên phụ thuộc vào hoá đơn, chứng từ, thanh toán không dùng tiền mặt. Khi các công cụ này phát triển, khả năng thu thuế trực thu cũng tăng.
Giảm tính lũy thoái của thuế gián thu: các cách thường dùng
Vì biết thuế tiêu dùng nặng hơn với hộ thu nhập thấp, thiết kế thuế thường có vài lớp đệm. Lớp thứ nhất là thuế suất thấp hoặc không chịu thuế cho hàng thiết yếu: nhiều loại lương thực, thực phẩm tươi sống, thuốc chữa bệnh, dịch vụ y tế, giáo dục được xếp vào nhóm thuế suất thấp hoặc không chịu thuế giá trị gia tăng. Hộ thu nhập thấp chi phần lớn tiền cho các món này, nên gánh nặng của họ giảm đáng kể.
Lớp thứ hai là thuế cao hơn với hàng xa xỉ, như thuế tiêu thụ đặc biệt với ô tô dung tích lớn, du thuyền. Người mua các món này chủ yếu là hộ khá giả. Lớp thứ ba nằm ngoài thuế: các khoản chi ngân sách hướng tới hộ nghèo, như hỗ trợ tiền điện, bảo hiểm y tế, giáo dục. Đánh giá công bằng của hệ thống phải nhìn cả thu lẫn chi, không chỉ một sắc thuế.
Tranh luận phổ biến ở mức chung: có ý kiến muốn tăng tỷ trọng thuế trực thu để hệ thống công bằng hơn; có ý kiến lưu ý thuế trực thu cao có thể ảnh hưởng động lực làm việc, đầu tư, và khó thu khi khu vực phi chính thức còn lớn. Bạn không cần chọn phe, nhưng khi đọc một đề xuất thuế, có thể hỏi: thay đổi này đè lên chi tiêu hay lên thu nhập, và nhóm nào chi tỷ lệ lớn thu nhập cho món bị đánh thuế.
Chỗ hay hiểu sai
Một vài cách nói phổ biến nhưng dễ dẫn tới kết luận lệch:
- "Người không có thu nhập chịu thuế thì không đóng thuế". Ai mua hàng cũng trả thuế gián thu. Một sinh viên chưa đi làm vẫn trả thuế giá trị gia tăng mỗi lần mua cơm, mua điện thoại.
- "Thuế gián thu công bằng vì ai cũng trả cùng mức". Cùng thuế suất không có nghĩa cùng gánh nặng; tính trên thu nhập, hộ nghèo gánh tỷ lệ lớn hơn, như bảng hai hộ ở trên.
- "Doanh nghiệp nộp thuế thu nhập doanh nghiệp nên dân không liên quan". Thuế trực thu với doanh nghiệp cũng có thể dịch chuyển một phần qua giá, qua lương, dù mức độ ít hơn thuế gián thu.
- "Giảm thuế giá trị gia tăng giúp người nghèo nhiều nhất". Tính theo tỷ lệ thu nhập thì có thể, nhưng tính bằng tiền thì hộ chi tiêu nhiều được giảm nhiều hơn. Đây là lý do có tranh luận giữa giảm thuế diện rộng và hỗ trợ trực tiếp.
Mỗi khẳng định về "ai được lợi" trong tin thuế đều cần nói rõ đo bằng tiền tuyệt đối hay bằng tỷ lệ trên thu nhập. Hai cách đo cho kết quả trái ngược nhau là chuyện thường.
Tự tính gánh nặng thuế gián thu của nhà mình
Bạn có thể tự ước lượng nhà mình đang trả bao nhiêu thuế gián thu mỗi tháng, chỉ cần hoá đơn và một buổi tối:
- Gom hoá đơn điện tử, phiếu thanh toán của một tháng: siêu thị, điện, nước, xăng, ăn ngoài, điện thoại.
- Với hoá đơn có tách dòng thuế giá trị gia tăng, cộng riêng phần tiền thuế.
- Với các khoản không tách thuế (chợ, quán nhỏ), ước lượng theo nhóm: thực phẩm tươi thường chịu mức thấp hoặc không chịu thuế, đồ chế biến và dịch vụ thường chịu mức cao hơn.
- Nhớ thêm phần thuế ẩn: xăng có thuế bảo vệ môi trường và thuế giá trị gia tăng; bia, nước ngọt, rượu có thể có thuế tiêu thụ đặc biệt.
- Chia tổng thuế ước lượng cho thu nhập tháng để có tỷ lệ của nhà mình.
Con số này không chính xác tuyệt đối, nhưng giúp bạn hiểu vì sao một thay đổi thuế suất nhỏ lại được bàn rất kỹ: với hàng triệu hộ chi gần hết thu nhập, vài điểm phần trăm thuế tiêu dùng chạm vào bữa ăn hằng ngày.
Người làm công, hộ kinh doanh, doanh nghiệp: mỗi bên gặp loại thuế nào
Cùng một nền kinh tế nhưng mỗi nhóm "nhìn thấy" thuế theo cách khác nhau. Bảng dưới mô tả ở mức nguyên tắc, không phải hướng dẫn kê khai; nghĩa vụ cụ thể của từng người tra quy định hiện hành hoặc hỏi cơ quan thuế quản lý.
| Nhóm | Thuế trực thu thường gặp | Thuế gián thu thường gặp | Cảm nhận thường thấy |
|---|---|---|---|
| Người làm công ăn lương | Thuế thu nhập cá nhân, thường được nơi trả lương khấu trừ trước | Trả qua giá mọi thứ mua hằng ngày | Thấy rõ dòng thuế trên phiếu lương, ít để ý thuế trong giá |
| Hộ kinh doanh nhỏ | Thuế thu nhập cá nhân tính theo doanh thu hoặc thu nhập theo phương pháp áp dụng | Nộp thuế giá trị gia tăng thay khách, đồng thời trả thuế khi mua hàng đầu vào | Thấy thuế như một khoản chi phí kinh doanh |
| Doanh nghiệp | Thuế thu nhập doanh nghiệp trên lợi nhuận | Kê khai, nộp thuế giá trị gia tăng, tiêu thụ đặc biệt thay người mua | Vừa là người nộp vừa là người thu hộ |
| Sinh viên, người nghỉ hưu không có thu nhập chịu thuế | Thường không phát sinh | Trả qua giá như mọi người | Hay nghĩ mình không đóng thuế |
Bảng này giải thích vì sao các nhóm hay có cảm nhận trái ngược về "gánh nặng thuế". Người làm công thấy thuế thu nhập rõ ràng mỗi tháng nên cảm thấy nặng; hộ kinh doanh thấy thuế như một dòng chi phí; sinh viên thấy mình không liên quan. Thực ra ai cũng đang trả, chỉ khác ở chỗ khoản nào hiện ra trước mắt. Khi một chính sách chuyển gánh nặng từ loại này sang loại kia, tổng số có thể không đổi nhưng cảm nhận của từng nhóm đổi rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Thuế gián thu gồm những loại nào ở Việt Nam?
Các loại chính là thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất khẩu, nhập khẩu và thuế bảo vệ môi trường. Điểm chung là chúng nằm trong giá hàng hoá, dịch vụ và người mua trả qua giá.
Thuế thu nhập cá nhân là thuế trực thu hay gián thu?
Là thuế trực thu. Nó tính trên thu nhập của chính người nộp, có giảm trừ gia cảnh và biểu thuế theo bậc, người nộp cũng là người chịu thuế.
Thuế lũy thoái là gì?
Là thuế mà tỷ lệ trên thu nhập giảm dần khi thu nhập tăng. Thuế gián thu thường có tính chất này vì hộ thu nhập thấp chi gần hết thu nhập cho tiêu dùng, còn hộ khá giả để dành được nhiều.
Vì sao không bỏ thuế gián thu để công bằng hơn?
Vì thuế gián thu cho nguồn thu ổn định, dễ thu, và dùng được để hướng hành vi tiêu dùng. Các nước thường giảm tính lũy thoái bằng thuế suất thấp cho hàng thiết yếu và chi ngân sách hỗ trợ hộ khó khăn thay vì bỏ hẳn.
Người chưa đi làm có đóng thuế không?
Có, qua thuế gián thu. Mỗi lần mua hàng hoá, dịch vụ chịu thuế, một phần giá trả là thuế. Họ chỉ chưa phải nộp thuế thu nhập cá nhân nếu không có thu nhập chịu thuế.
Muốn xem cơ cấu thu ngân sách từ từng sắc thuế thì xem ở đâu?
Xem báo cáo dự toán và quyết toán ngân sách nhà nước công khai trên trang của Bộ Tài chính. Số liệu thay đổi theo năm nên cần xem đúng năm bạn quan tâm.