DieuTiet.comĐiều Tiết
Thuế, phí và giá cả

Thuế chuyển vào giá thế nào: ai thật sự gánh thuế, người mua hay người bán

Người nộp thuế chưa chắc là người gánh thuế. Phần thuế dồn vào giá nhiều hay ít tuỳ người mua có dễ bỏ món hàng không và người bán có dễ rút lui không. Có ví dụ và bảng.

At a rural roadside shop, a farmer loading sacks of fertilizer onto a small motorbike cart outside a rural supply shop in the Mekong Delta, late afternoon sun, faces turned away, low angle

Người nộp thuế vào ngân sách và người thật sự gánh thuế thường không phải một. Phần thuế được đẩy vào giá bán nhiều hay ít phụ thuộc bên nào khó rút lui hơn: người mua khó bỏ món hàng thì gánh phần lớn; người bán khó giảm sản lượng hoặc khó chuyển sang làm nghề khác thì gánh phần lớn.

Kinh tế học gọi đây là phân chia gánh nặng thuế, và nó trả lời một câu người ta hỏi mỗi khi có thay đổi thuế: giá sẽ tăng bao nhiêu, ai thiệt. Luật quy định ai kê khai, ai nộp; còn ai chịu là chuyện của thị trường. Bài này giải thích bằng những ví dụ quen thuộc: phân bón, thuốc lá, phòng trọ, vé xe khách, để bạn tự đoán được hướng tác động khi đọc tin về thuế.

Người nộp và người chịu: hai câu hỏi khác nhau

Khi luật ghi "nhà sản xuất nộp thuế tiêu thụ đặc biệt" hay "người bán kê khai thuế giá trị gia tăng", đó là quy định về nghĩa vụ hành chính: ai làm tờ khai, ai chuyển tiền vào kho bạc. Câu hỏi "ai chịu" thì hỏi một chuyện khác: sau khi thuế có hiệu lực và giá cả điều chỉnh xong, túi tiền của ai mỏng đi.

Một phép thử đơn giản. Giả sử một khoản thuế mới 1.000 đồng đánh vào mỗi gói mì. Nếu giá bán tăng đúng 1.000 đồng và người mua vẫn mua như cũ, người mua chịu trọn. Nếu giá bán không tăng vì người mua sẽ bỏ sang hàng khác, người bán chịu trọn bằng lãi ít đi. Thực tế thường ở giữa: giá tăng 400, 600 hay 700 đồng, phần còn lại người bán nuốt.

Điều quan trọng là kết quả cuối cùng không phụ thuộc vào việc luật ghi người bán nộp hay người mua nộp. Dù nhà nước thu ở khâu nào, giá sẽ điều chỉnh tới khi gánh nặng chia theo sức chịu đựng của hai bên. Đó là lý do các nhà kinh tế nói "ai nộp thuế không quyết định ai chịu thuế".

Với người đọc tin, tách hai câu hỏi này giúp tránh hai phản ứng ngược nhau mà đều sai: một là yên tâm vì thuế đánh vào doanh nghiệp chứ không phải mình, hai là hoảng vì nghĩ thuế tăng thì giá chắc chắn tăng đúng bằng ấy. Câu hỏi đúng là món hàng đó vận hành trong một thị trường như thế nào: nhiều hay ít người bán, người mua có lựa chọn khác hay không.

Bên nào khó rút lui thì bên đó gánh nhiều

Khả năng rút lui, trong sách gọi là độ co giãn, quyết định chia gánh nặng. Bảng dưới tóm theo trường hợp thường gặp:

Tình huốngNgười mua dễ bỏ?Người bán dễ rút?Ai gánh phần lớn
Thuốc lá với người đã nghiệnKhóTương đối dễ (điều chỉnh sản lượng)Người mua
Thuốc chữa bệnh thiết yếuRất khóVừaNgười mua
Món ăn vặt có nhiều món thay thếDễVừaNgười bán
Phòng trọ ở khu ít phòng trốngKhóKhó (nhà đã xây)Chia, nghiêng về bên khan hiếm hơn
Nông sản vụ thu hoạch rộDễ (nhiều nơi bán)Rất khó (hàng không để lâu được)Người bán, tức nông dân

Hàng thiết yếu khó thay thế là nơi thuế chuyển vào giá gần như trọn vẹn. Đó là lý do khi bàn thuế với gạo, thuốc, nước sạch, nhà nước thường chọn thuế suất thấp hoặc không chịu thuế: vì người mua không có đường lui, mọi đồng thuế đều rơi vào họ.

Ví dụ phân bón: khi thuế đầu vào chạy về người trồng lúa

Hãy theo một hộ trồng lúa ở An Giang. Hộ mua phân bón đầu vụ, bán lúa cuối vụ cho thương lái. Giả sử chi phí sản xuất phân bón tăng vì một khoản thuế nào đó ở khâu đầu vào của nhà máy. Nhà máy muốn đẩy vào giá phân, và người trồng lúa khó bỏ phân bón vì không bón thì mất mùa. Vậy giá phân tăng, người trồng lúa trả nhiều hơn.

Đến khi bán lúa, hộ đó có đẩy được chi phí tăng vào giá lúa không? Thường là không, vì giá lúa phụ thuộc thị trường trong nước, giá xuất khẩu, lượng lúa của hàng triệu hộ khác; một hộ không thể nâng giá. Kết quả là gánh nặng dừng lại ở người trồng lúa, dù họ không phải người nộp thuế nào cả.

Ví dụ này giải thích vì sao các chính sách thuế với vật tư nông nghiệp luôn được bàn rất kỹ. Câu hỏi không chỉ là nhà máy nộp bao nhiêu, mà là phần đó rơi về đâu trong chuỗi. Bài về hàng không chịu thuế và thuế suất 0% có giải thích thêm vì sao cách đặt thuế với phân bón lại đổi qua các lần sửa luật.

Cách đọc tin cho người nông dân: khi có thay đổi thuế ở đầu vào, hãy nhìn giá phân, thuốc bảo vệ thực vật ở đại lý trong vài tháng sau, chứ đừng nhìn giá lúa để đoán. Và nếu giá phân tăng mà không có thay đổi thuế nào, nguyên nhân thường nằm ở giá nguyên liệu thế giới, tỷ giá hoặc cước vận tải, không phải ở chính sách thuế.

Khi thuế được giảm: phần giảm đi về đâu

Cùng một quy luật, chỉ đảo chiều. Giảm thuế thì bên nào khó rút lui sẽ được hưởng ít hơn kỳ vọng. Nếu người mua khó bỏ món hàng, người bán không cần giảm giá vẫn bán được, phần giảm thuế dễ ở lại với người bán.

Thị trường cạnh tranh giúp phần giảm đi xa. Khi có nhiều người bán, một người giảm giá thì người khác phải theo, phần giảm thuế đi tới người mua nhanh. Thị trường ít người bán thì chậm hơn.

Giá có độ "dính". Giá bán lẻ thường tròn số, đổi bảng giá có chi phí, nên giảm thuế nhỏ ít khi làm giá giảm ngay. Tăng thuế thì người bán có lý do rõ để nâng giá. Vì vậy người mua hay có cảm giác "tăng thì nhanh, giảm thì chậm".

Thời gian làm thay đổi kết quả. Trong ngắn hạn người bán khó điều chỉnh; trong dài hạn họ có thể đổi nhà cung cấp, đổi sản phẩm, gia nhập hoặc rời ngành. Gánh nặng thuế vì thế có thể dịch chuyển theo thời gian.

Chỗ hay suy luận sai khi đọc tin thuế

Mấy suy luận nghe hợp lý nhưng hay sai:

  • "Thuế đánh vào doanh nghiệp, dân không bị ảnh hưởng". Thuế đánh vào doanh nghiệp vẫn có thể chạy về người mua qua giá, về người lao động qua lương, hoặc về nhà cung cấp qua giá mua vào.
  • "Thuế tăng 5% thì giá tăng 5%". Chỉ đúng khi người mua hoàn toàn không đổi hành vi. Thường giá tăng ít hơn mức thuế, phần còn lại người bán chịu.
  • "Người nộp thuế là người thiệt". Nhà máy nộp thuế nhưng có thể đẩy gần hết sang người mua; người trồng lúa không nộp gì nhưng vẫn gánh qua giá phân.
  • "Giảm thuế là giá phải giảm, không giảm là gian". Người bán có quyền định giá với hàng không do nhà nước định giá. Giá không giảm có thể do chi phí khác tăng, do cầu mạnh, hay do thị trường ít cạnh tranh.

Câu nên tự hỏi khi đọc tin: món này người mua có dễ bỏ không, có nhiều người bán không, và mình đứng ở đâu trong chuỗi (người mua cuối, người bán, hay người cung cấp đầu vào).

Cách tự ước lượng phần thuế rơi vào nhà mình

Không có công thức chính xác cho một hộ gia đình, nhưng bạn có thể ước lượng hướng và độ lớn theo các bước:

  1. Liệt kê các món chi tiêu lớn mỗi tháng liên quan tới thay đổi thuế: xăng, điện, thực phẩm, đồ uống, vật tư sản xuất.
  2. Với mỗi món, đánh dấu: nhà mình có dễ bỏ hoặc thay thế không. Khó thay thế thì giả định chịu gần trọn phần thuế.
  3. Lấy chi tiêu tháng cho món đó nhân với mức thay đổi thuế trên giá chưa thuế. Đó là mức tối đa có thể đổi.
  4. Nếu nhà mình là người bán (quán ăn, xưởng nhỏ), hỏi thêm: khách của mình có dễ bỏ đi không. Khách nhạy giá thì phần lớn thay đổi sẽ rơi vào lãi của mình.
  5. Theo dõi hoá đơn hai, ba tháng sau khi thay đổi có hiệu lực để so với ước lượng.

Phép ước lượng này đủ để quyết định có cần điều chỉnh chi tiêu hay giá bán hay không, và giúp bạn không phản ứng quá đà với tiêu đề tin tức.

Thuế tính theo phần trăm và thuế tính theo mức tuyệt đối

Có hai kiểu đặt thuế vào giá. Kiểu thứ nhất là thuế theo tỷ lệ phần trăm trên giá, như thuế giá trị gia tăng: giá càng cao, tiền thuế trên mỗi sản phẩm càng lớn. Kiểu thứ hai là thuế theo mức tuyệt đối trên mỗi đơn vị, như thuế bảo vệ môi trường với xăng dầu tính theo mỗi lít: dù giá cao hay thấp, tiền thuế trên mỗi lít không đổi.

Hai kiểu này chạy vào giá khác nhau khi thị trường biến động. Lấy một nhà xe tải ở Đồng Nai làm ví dụ. Khi giá dầu thế giới giảm mạnh, phần thuế theo tỷ lệ phần trăm giảm theo, nhưng phần thuế tuyệt đối thì giữ nguyên, nên tỷ trọng thuế trong giá mỗi lít tăng lên. Khi giá dầu tăng vọt, điều ngược lại xảy ra: phần thuế tuyệt đối trở nên nhỏ đi tương đối, còn phần thuế theo phần trăm phình ra cùng giá.

Vì thế, mỗi lần giá nhiên liệu tăng mạnh, tranh luận thường xoay quanh việc có nên giảm tạm thời các khoản thuế tuyệt đối để hạ giá hay không; còn khi giá thấp, ít ai nhắc tới. Phía ủng hộ giảm nói đó là cách nhanh để đỡ chi phí cho người dân, doanh nghiệp vận tải. Phía dè dặt nói giảm thuế đánh vào nhiên liệu là giảm tín hiệu tiết kiệm năng lượng và hụt thu ngân sách. Nhà xe tải không cần chọn phe; điều cần biết là phần nào trong giá dầu mình trả là cố định theo lít, phần nào chạy theo giá thế giới, để dự trù cước khi ký hợp đồng dài hạn.

Câu hỏi thường gặp

Người nộp thuế và người chịu thuế khác nhau thế nào?

Người nộp thuế là người có nghĩa vụ kê khai và chuyển tiền thuế vào ngân sách. Người chịu thuế là người cuối cùng bị giảm thu nhập hoặc phải trả giá cao hơn vì thuế. Hai người này thường khác nhau.

Vì sao thuế đánh vào hàng thiết yếu thường chuyển gần hết sang người mua?

Vì người mua khó bỏ hoặc thay thế hàng thiết yếu như thuốc, gạo, nước. Người bán vẫn bán được dù nâng giá, nên phần lớn thuế đi vào giá và rơi vào người mua.

Thuế đánh vào nhà máy có ảnh hưởng tới người lao động không?

Có thể. Nếu nhà máy không đẩy hết thuế vào giá bán, lợi nhuận giảm, và một phần có thể chuyển sang người lao động qua lương, thưởng hoặc tuyển dụng ít hơn, tuỳ thị trường lao động.

Giảm thuế mà giá không giảm thì phần giảm đi đâu?

Phần giảm có thể ở lại với người bán làm lợi nhuận hoặc bù chi phí khác đang tăng. Thị trường càng ít cạnh tranh và người mua càng khó bỏ món hàng thì khả năng này càng cao.

Có cách nào biết chính xác mình chịu bao nhiêu thuế trong giá một món không?

Không có cách chính xác tuyệt đối cho người mua, vì phần chuyển vào giá phụ thuộc thị trường. Bạn chỉ ước lượng được mức tối đa từ thuế suất và giá chưa thuế, rồi so với giá thực tế sau thay đổi.

Luật quy định người mua nộp thuế thì người mua chịu toàn bộ phải không?

Không nhất thiết. Giá sẽ điều chỉnh sau đó, và gánh nặng chia theo việc bên nào khó rút lui hơn. Kết quả cuối cùng không phụ thuộc ai được luật giao nghĩa vụ nộp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138