Theo Luật Phí và lệ phí năm 2015, phí là khoản tiền tổ chức, cá nhân trả để bù đắp một phần hoặc toàn bộ chi phí khi được cơ quan, tổ chức cung cấp dịch vụ công, còn lệ phí là khoản tiền nộp khi được cơ quan nhà nước phục vụ công việc quản lý như cấp giấy phép, đăng ký, chứng thực. Phí có thể được để lại một phần cho đơn vị thu; lệ phí nộp toàn bộ vào ngân sách.
Cả hai đều chỉ được thu khi nằm trong Danh mục phí, lệ phí ban hành kèm luật, mức thu do cơ quan có thẩm quyền quyết định. Một khoản thu không có trong danh mục và cũng không phải giá dịch vụ hợp pháp thì không có căn cứ. Bài này giải thích ranh giới giữa phí, lệ phí, thuế và giá dịch vụ, ai đặt mức, tiền đi đâu, và cách bạn tự kiểm một khoản thu lạ khi đi làm thủ tục.
Bốn khái niệm hay bị trộn lẫn
Người dân thường gọi chung mọi khoản phải nộp là "tiền phí". Về pháp lý, chúng thuộc bốn nhóm khác nhau, và khác nhau ở chỗ có đổi lại được gì trực tiếp không.
| Khoản | Bạn nhận lại gì | Ai đặt mức (nguyên tắc) | Ví dụ thường gặp |
|---|---|---|---|
| Thuế | Không nhận lại trực tiếp, đóng góp chung | Quốc hội quyết bằng luật | Thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập |
| Lệ phí | Một việc quản lý nhà nước làm cho bạn | Theo phân cấp: Chính phủ, Bộ Tài chính, Hội đồng nhân dân tỉnh | Lệ phí đăng ký xe, cấp giấy chứng nhận, lệ phí trước bạ |
| Phí | Một dịch vụ công cụ thể | Theo phân cấp như trên | Phí sử dụng đường bộ thu theo đầu phương tiện, phí thẩm định hồ sơ |
| Giá dịch vụ | Một dịch vụ, theo quan hệ mua bán | Theo Luật Giá: nhà nước định giá, định khung hoặc đơn vị tự định | Giá nước sạch, giá dịch vụ khám chữa bệnh, giá trông giữ xe |
Ranh giới giữa phí và giá dịch vụ từng dịch chuyển: khi Luật Phí và lệ phí năm 2015 có hiệu lực (từ ngày 1/1/2017), nhiều khoản trước đây gọi là phí được chuyển sang cơ chế giá dịch vụ theo Luật Giá. Vì thế cùng một khoản, giấy tờ cũ ghi là phí, giấy tờ mới ghi là giá. Điều đó không làm khoản thu kém hợp pháp hơn, nhưng đổi cơ quan quyết định mức và cách quản lý tiền.
Ai được quyết mức thu
Quốc hội ban hành danh mục. Danh mục phí, lệ phí kèm theo luật là "cánh cửa": khoản nào không có trong đó thì không được đặt ra dưới tên phí hay lệ phí, kể cả ở cấp bộ hay địa phương.
Chính phủ và Bộ Tài chính quy định một số khoản. Các khoản có tính chất toàn quốc, như nhiều lệ phí cấp giấy tờ, thường do Chính phủ hoặc Bộ Tài chính quy định mức thu, chế độ thu nộp.
Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết các khoản gắn với địa phương. Ví dụ một số phí liên quan tới hạ tầng, môi trường ở địa phương. Vì thế cùng một loại phí, Hà Nội và Lâm Đồng có thể thu mức khác nhau, đều đúng luật.
Đơn vị thu không tự đặt mức. Trường học, bệnh viện, ban quản lý chợ hay uỷ ban phường thu theo mức đã được quyết, không tự nâng. Nếu thấy mức thu khác văn bản, đó là chỗ bạn có quyền hỏi.
Tiền phí, lệ phí đi đâu
Lệ phí nộp toàn bộ vào ngân sách nhà nước. Lý do là lệ phí gắn với chức năng quản lý, mà chi phí bộ máy quản lý đã được ngân sách lo. Nếu cho cơ quan cấp giấy giữ lại lệ phí, dễ sinh động cơ cấp nhiều, thu nhiều.
Phí thì phức tạp hơn. Nếu đơn vị thu là cơ quan nhà nước được ngân sách bảo đảm chi phí hoạt động, phí cũng nộp vào ngân sách. Nếu đơn vị thu là đơn vị sự nghiệp công hoặc tổ chức được giao cung cấp dịch vụ mà chi phí chưa được ngân sách lo hết, đơn vị được để lại một phần tiền phí để trang trải chi phí cung cấp dịch vụ, phần còn lại nộp ngân sách. Tỷ lệ để lại do văn bản quy định mức thu ghi rõ.
Điểm này giải thích vì sao có phí được thu rất chặt, có biên lai đầy đủ: đơn vị thu phải hạch toán, quyết toán. Với người nộp, chứng từ thu là bằng chứng bạn đã nộp đúng, cũng là căn cứ để đơn vị thu chứng minh tiền vào đúng chỗ. Hiện nay nhiều khoản thu qua dịch vụ công trực tuyến hoặc chuyển khoản, chứng từ là biên lai điện tử.
Một tình huống đời thường: một hộ bán rau ở chợ phường tại Đà Nẵng nộp tiền hằng ngày cho ban quản lý chợ. Khoản đó có thể là giá dịch vụ sử dụng diện tích bán hàng chứ không phải phí, mức do địa phương quyết hoặc phê duyệt. Biết nó là giá dịch vụ giúp hộ đó hỏi đúng chỗ khi mức thu thay đổi.
Cách tự kiểm một khoản thu lạ khi đi làm thủ tục
Khi được yêu cầu nộp một khoản mà bạn không chắc, mấy bước sau giúp kiểm tra mà không cần cãi tại quầy:
- Hỏi tên chính xác của khoản thu và văn bản quy định mức thu. Cán bộ thu đúng thường trả lời được ngay, hoặc có niêm yết tại nơi thu.
- Nhìn bảng niêm yết: theo quy định, đơn vị thu phải công khai tên khoản thu, mức thu, văn bản căn cứ tại nơi thu hoặc trên trang thông tin của mình.
- Tra văn bản: với khoản của Chính phủ hoặc Bộ Tài chính, tra trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ, trang của Bộ Tài chính; với khoản của địa phương, tra nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh, thành phố.
- Đối chiếu mức thu trên chứng từ với văn bản. Chứng từ phải có tên khoản và số tiền rõ ràng.
- Nếu khoản thu không có căn cứ hoặc thu cao hơn mức quy định, phản ánh qua đường dây tiếp nhận của cơ quan cấp trên, hoặc qua chức năng phản ánh kiến nghị trên Cổng dịch vụ công quốc gia.
Một chỗ hay nhầm: khoản "tự nguyện" như đóng góp xây dựng, quỹ lớp, quỹ hội không phải phí hay lệ phí. Tự nguyện nghĩa là không được bắt buộc, không được gắn điều kiện "nộp mới giải quyết hồ sơ".
Những chỗ hay hiểu sai
Mấy hiểu lầm sau hay gặp khi bàn về phí, lệ phí:
- "Phí là để nhà nước thu thêm tiền". Về nguyên tắc, phí để bù chi phí dịch vụ, mức thu phải tính tới chi phí và khả năng đóng góp. Phí không phải công cụ tăng thu như thuế.
- "Miễn phí nghĩa là không ai trả". Khi một dịch vụ công được miễn phí, chi phí do ngân sách trả, tức tiền thuế chung. Miễn phí là đổi người trả, không phải chi phí biến mất.
- "Khoản nào có biên lai là hợp pháp". Biên lai chứng minh đã nộp, không chứng minh khoản thu có căn cứ. Căn cứ nằm ở văn bản quy định mức thu.
- "Phí ở đâu cũng giống nhau". Nhiều khoản do Hội đồng nhân dân tỉnh quyết, nên khác giữa địa phương là bình thường.
- "Lệ phí thủ tục online cũng như tại quầy". Một số giai đoạn, nhà nước giảm lệ phí cho hồ sơ nộp trực tuyến để khuyến khích dịch vụ công trực tuyến. Mức cụ thể tra văn bản hiện hành.
Câu đáng tự hỏi khi đọc tin "điều chỉnh mức phí": khoản đó là phí, lệ phí hay giá dịch vụ; ai quyết mức mới; áp dụng từ ngày nào; tiền thu được để lại bao nhiêu cho đơn vị thu.
Vì sao nhà nước điều chỉnh phí, lệ phí và ai chịu tác động
Mức phí, lệ phí không đứng yên. Chúng được điều chỉnh vì chi phí cung cấp dịch vụ thay đổi, vì muốn khuyến khích hoặc hạn chế một hành vi, hoặc để hỗ trợ người dân, doanh nghiệp trong giai đoạn khó khăn. Ví dụ các đợt giảm nhiều khoản phí, lệ phí trong thời gian dịch bệnh là để giảm chi phí cho người nộp; còn lệ phí trước bạ ô tô từng được giảm một nửa theo từng đợt cho xe sản xuất, lắp ráp trong nước để kích cầu.
Mỗi điều chỉnh có người được, người chịu. Giảm phí thì người nộp được, đơn vị thu có thể hụt nguồn trang trải chi phí nếu ngân sách không bù. Tăng phí bảo vệ môi trường đối với một số hoạt động thì người gây ô nhiễm chịu thêm chi phí, đổi lại có nguồn để xử lý. Tranh luận phổ biến thường xoay quanh câu: mức thu đã phản ánh đúng chi phí chưa, và người thu nhập thấp có bị ảnh hưởng quá mức không.
Với hộ kinh doanh, các khoản lệ phí khi đăng ký, cấp phép là chi phí cố định cần đưa vào kế hoạch. Theo dõi thông báo điều chỉnh trên trang của Bộ Tài chính và Hội đồng nhân dân tỉnh giúp bạn không bị bất ngờ.
Một quán mới mở gặp những khoản nào: tách đúng tên
Lấy ví dụ một hộ mở quán cơm ở Cần Thơ. Trong vài tháng đầu, hộ có thể gặp nhiều khoản phải nộp với tên gọi na ná nhau. Tách đúng nhóm giúp biết khoản nào hỏi ai. Danh sách khác nhau theo ngành nghề và địa phương; bảng chỉ minh hoạ cách phân loại.
| Khoản có thể gặp | Thuộc nhóm | Hỏi ai khi có thắc mắc |
|---|---|---|
| Tiền nộp khi đăng ký hộ kinh doanh | Lệ phí | Bộ phận đăng ký kinh doanh nơi nộp hồ sơ |
| Tiền thẩm định cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm (nếu ngành nghề cần) | Phí | Cơ quan cấp giấy chứng nhận |
| Tiền thu gom, vận chuyển rác hằng tháng | Giá dịch vụ hoặc phí, tuỳ địa phương | Uỷ ban phường, đơn vị thu gom |
| Khoản bảo vệ môi trường đối với nước thải ghi trên hoá đơn nước | Phí | Đơn vị cấp nước thu hộ, mức theo quy định của tỉnh |
| Thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân của hộ | Thuế | Cơ quan thuế quản lý trực tiếp |
Nhìn bảng sẽ thấy cùng một chủ quán phải làm việc với nhiều đầu mối. Khi một khoản tăng, bước đầu tiên là xác định nó thuộc nhóm nào, vì mỗi nhóm có cơ quan quyết định mức và kênh phản ánh riêng. Hỏi nhầm chỗ là lý do nhiều thắc mắc không bao giờ được trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Phí và lệ phí khác nhau ở điểm nào dễ nhớ nhất?
Phí gắn với một dịch vụ công bạn được cung cấp và có thể được để lại một phần cho đơn vị thu; lệ phí gắn với một việc quản lý nhà nước làm cho bạn như cấp giấy, đăng ký và nộp toàn bộ vào ngân sách.
Khoản thu không có trong danh mục phí, lệ phí thì có được thu không?
Không được thu dưới tên phí hay lệ phí. Nếu đó là giá dịch vụ thì phải có căn cứ theo Luật Giá. Khoản không thuộc cả hai nhóm và không tự nguyện thì không có căn cứ để bắt buộc nộp.
Vì sao cùng một loại phí mà mỗi tỉnh thu một mức?
Nhiều khoản phí, lệ phí do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định mức thu trong phạm vi được phân cấp, căn cứ chi phí và điều kiện địa phương. Vì vậy chênh lệch giữa các tỉnh là đúng quy định.
Học phí có phải là phí theo Luật Phí và lệ phí không?
Học phí được quản lý theo pháp luật về giáo dục và các nghị định riêng về học phí, không nằm trong danh mục của Luật Phí và lệ phí. Mức thu và cách miễn giảm bạn tra văn bản của ngành giáo dục và địa phương.
Nộp phí, lệ phí xong có được nhận chứng từ không?
Có. Đơn vị thu phải cấp chứng từ thu, nhiều nơi nay là biên lai điện tử. Bạn nên giữ chứng từ vì đây là bằng chứng đã nộp khi hồ sơ cần đối chiếu hoặc khi có khiếu nại.
Muốn phản ánh một khoản thu sai quy định thì làm sao?
Hỏi tên khoản và văn bản căn cứ, đối chiếu mức thu, rồi phản ánh tới cơ quan cấp trên của đơn vị thu hoặc qua chức năng phản ánh kiến nghị trên Cổng dịch vụ công quốc gia, kèm chứng từ đã nộp.