Chủ ô tô thường trả hai loại tiền cho việc dùng đường. Phí sử dụng đường bộ thu theo đầu phương tiện, nộp định kỳ, thường cùng lúc kiểm định, dùng cho bảo trì hệ thống đường bộ. Tiền qua trạm thu phí thu theo từng lượt đi qua một tuyến cụ thể, phần lớn để hoàn vốn cho dự án đường được đầu tư theo hình thức đối tác công tư, như BOT.
Vì cả hai đều là tiền cho đường, nhiều người coi đó là "thu hai lần". Thực ra chúng khác nhau về mục đích, người quyết định mức thu và nơi tiền về. Bài này tách rõ hai khoản, theo một nhà xe tải ở Đồng Nai để thấy chúng đi vào cước vận chuyển thế nào, kèm các tranh luận phổ biến và cách bạn kiểm một khoản thu trên đường.
Hai khoản đặt cạnh nhau
Bảng dưới so ở mức nguyên tắc. Mức thu cụ thể, danh sách trạm và đối tượng miễn giảm tra văn bản hiện hành của Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng và cơ quan quản lý từng dự án.
| Tiêu chí | Phí sử dụng đường bộ theo đầu xe | Tiền qua trạm thu phí dự án |
|---|---|---|
| Tính theo | Loại xe và thời gian (tháng, năm) | Loại xe và số lượt đi qua trạm |
| Thu ở đâu | Thường khi kiểm định xe | Tại trạm trên tuyến, phần lớn qua thu phí không dừng |
| Mục đích | Bảo trì, sửa chữa hệ thống đường bộ | Hoàn vốn, trả lãi cho nhà đầu tư dự án, hoặc thu cho tuyến nhà nước đầu tư theo quy định |
| Ai quyết mức | Bộ Tài chính theo phân cấp | Theo hợp đồng dự án được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt và quy định hiện hành |
| Không đi đường đó có phải trả không | Có, vì gắn với phương tiện | Không, chỉ trả khi đi qua |
Khác biệt ở hàng cuối là chỗ hay gây bức xúc: xe ít chạy vẫn nộp đủ phí theo đầu xe, trong khi xe chạy nhiều chỉ trả thêm khi qua trạm. Đây là lựa chọn thiết kế: thu theo đầu xe dễ thu, ổn định; thu theo lượt thì công bằng hơn với người ít đi nhưng cần hạ tầng thu ở từng điểm.
Tên gọi đã đổi nhiều lần: phí hay giá dịch vụ
Nếu bạn để ý, tiền qua trạm BOT có giai đoạn được gọi là phí, có giai đoạn gọi là giá dịch vụ sử dụng đường bộ. Khi Luật Phí và lệ phí năm 2015 có hiệu lực, khoản thu tại các trạm của dự án đầu tư theo hình thức đối tác công tư được chuyển sang cơ chế giá dịch vụ, vì người thu là doanh nghiệp dự án chứ không phải cơ quan nhà nước, và tiền dùng để hoàn vốn cho nhà đầu tư. Các luật mới về đường bộ sau này tiếp tục điều chỉnh tên gọi và cơ chế quản lý.
Với người lái xe, đổi tên không làm thay đổi số tiền phải trả ở trạm. Nhưng nó đổi cách quản lý: là phí thì mức thu do cơ quan có thẩm quyền ban hành theo pháp luật về phí; là giá dịch vụ thì mức thu gắn với phương án tài chính của dự án, được phê duyệt theo pháp luật về giá và về đầu tư theo phương thức đối tác công tư. Khi đọc tin "tăng phí trạm", câu nên hỏi đầu tiên là: theo cơ chế nào, ai phê duyệt.
Do quy định về đường bộ được sửa khá thường xuyên, tên gọi chính thức hiện hành bạn nên tra trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ hoặc trang của Bộ Xây dựng và Bộ Tài chính.
Một chuyến hàng của nhà xe tải ở Đồng Nai
Lấy ví dụ một xe tải chở hàng từ Đồng Nai đi một tỉnh miền Trung và quay về. Số liệu tròn, chỉ minh hoạ cơ cấu, không phải mức thu thật của trạm nào.
| Khoản chi cho chuyến (nghìn đồng) | Số tiền ví dụ | Tính theo |
|---|---|---|
| Nhiên liệu | 6.000 | Quãng đường, tải trọng |
| Tiền qua các trạm trên tuyến | 1.500 | Số trạm, loại xe |
| Phí sử dụng đường bộ phân bổ cho chuyến | 150 | Phí năm chia cho số chuyến dự kiến |
| Lương lái xe, phụ xe | 2.500 | Số ngày đi |
| Khấu hao, sửa chữa, bảo hiểm phân bổ | 1.800 | Số chuyến dự kiến |
Trong ví dụ này, tiền qua trạm chiếm phần đáng kể, còn phí theo đầu xe chia ra mỗi chuyến khá nhỏ. Vì vậy với xe chạy tuyến dài, thay đổi ở các trạm trên tuyến tác động tới cước mạnh hơn nhiều so với thay đổi phí theo đầu xe. Ngược lại, với xe ít chạy, phí theo đầu xe phân bổ mỗi chuyến lại lớn. Nhà xe thường cộng cả hai vào bảng tính cước, và khi một tuyến có thêm trạm, cước cho tuyến đó có thể được điều chỉnh tương ứng.
Các tranh luận phổ biến quanh trạm thu phí
Vị trí trạm. Một trạm đặt trên tuyến cũ hoặc ở điểm mà người dân địa phương buộc phải đi qua dù không dùng đoạn đường mới từng gây phản ứng ở nhiều nơi. Câu hỏi thường được nêu là người trả có thật sự dùng con đường được đầu tư không.
Thời gian thu và mức thu. Thời gian thu phụ thuộc phương án tài chính, lưu lượng xe thực tế so với dự báo. Lưu lượng thấp hơn dự báo thì nhà đầu tư muốn kéo dài thời gian thu hoặc tăng mức; người sử dụng muốn ngược lại. Đây là chỗ cơ quan nhà nước phải cân đối.
Miễn giảm cho cư dân quanh trạm. Nhiều trạm có chính sách miễn giảm cho phương tiện của người dân, doanh nghiệp ở gần, theo thoả thuận và quy định áp dụng cho từng trạm. Phía nhà đầu tư lưu ý điều này ảnh hưởng doanh thu hoàn vốn.
Thu phí cao tốc do nhà nước đầu tư. Pháp luật về đường bộ hiện hành đã có quy định cho phép thu phí sử dụng một số tuyến cao tốc do nhà nước đầu tư, triển khai theo từng tuyến. Phía ủng hộ cho rằng người dùng trực tiếp nên đóng góp để có nguồn bảo trì, tái đầu tư; phía dè dặt lo tăng chi phí logistics và gánh nặng cho người dân đã nộp thuế.
Cách kiểm một khoản thu trên đường
Khi thấy tài khoản thu phí không dừng bị trừ tiền lạ, hoặc muốn biết mức thu một trạm có đúng không, làm theo các bước:
- Xem lịch sử giao dịch trong ứng dụng hoặc tài khoản thu phí không dừng: tên trạm, thời gian, loại xe được ghi nhận.
- Đối chiếu loại xe: nhiều trường hợp trừ sai do hệ thống nhận sai loại xe hoặc tải trọng. Đây là lỗi hay gặp nhất.
- Tra mức thu của trạm theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, thường được niêm yết tại trạm và công bố trên trang của Bộ Xây dựng hoặc cơ quan quản lý dự án.
- Nếu trừ sai, khiếu nại qua kênh hỗ trợ của nhà cung cấp dịch vụ thu phí không dừng, kèm thông tin giao dịch.
- Với phí theo đầu xe, kiểm trên giấy tờ do trung tâm đăng kiểm cấp khi nộp: thời hạn đã nộp tới tháng nào, loại xe.
Đừng trả tiền mặt cho bất kỳ ai tự xưng thu phí ngoài trạm chính thức. Phí sử dụng đường bộ theo đầu xe không thu dọc đường; tiền qua trạm chỉ thu tại trạm có quyết định thu.
Chỗ hay hiểu sai
Mấy cách hiểu phổ biến nhưng không đúng:
- "Đã nộp phí bảo trì thì không phải trả tiền qua trạm". Hai khoản khác mục đích, khác người thu. Nộp khoản này không thay khoản kia.
- "Tiền qua trạm vào ngân sách". Với dự án đối tác công tư, tiền chủ yếu về doanh nghiệp dự án để hoàn vốn, trả nợ vay. Với tuyến nhà nước được phép thu, tiền đi theo cơ chế quy định riêng.
- "Xe máy cũng phải nộp phí sử dụng đường bộ như ô tô". Việc thu với xe máy thuộc thẩm quyền địa phương theo quy định từng thời kỳ; nhiều nơi đã không thu. Tra quy định của tỉnh nơi bạn đăng ký xe.
- "Thu phí không dừng là thu thêm". Đó là hình thức thu, không phải khoản mới. Mức thu như thu tại làn có người, chỉ khác cách trả tiền.
Câu đáng hỏi khi đọc tin về trạm thu phí: khoản này thuộc dự án nào, ai phê duyệt mức, thời gian thu còn bao lâu, và có chính sách miễn giảm cho cư dân gần trạm không. Bốn câu đó đủ để phân biệt một thay đổi thật với tin đồn.
Ba cách thu tiền cho đường và lý do mỗi cách tồn tại
Về nguyên lý, có ba cách để người dùng đường đóng góp cho chi phí xây và bảo trì. Mỗi cách có ưu nhược riêng, và hệ thống hiện nay dùng kết hợp.
| Cách thu | Ưu điểm | Nhược điểm | Ở Việt Nam gắn với |
|---|---|---|---|
| Theo đầu xe, định kỳ | Dễ thu, chi phí thu thấp, nguồn ổn định | Xe ít chạy vẫn trả như xe chạy nhiều | Phí sử dụng đường bộ thu khi kiểm định |
| Theo lượt đi qua tuyến | Người dùng tuyến nào trả cho tuyến đó | Cần trạm, thiết bị; dễ gây tranh cãi về vị trí trạm | Trạm thu phí dự án, cao tốc được phép thu |
| Qua nhiên liệu | Chạy nhiều, xe nặng tốn nhiên liệu thì trả nhiều | Xe điện gần như không đóng góp; dễ nhầm với mục tiêu môi trường | Thuế bảo vệ môi trường với xăng dầu (mục tiêu chính là môi trường, không phải bảo trì đường) |
Đã từng có ý kiến đề xuất thu phí bảo trì đường qua giá xăng dầu thay cho thu theo đầu xe, với lập luận ai đi nhiều trả nhiều. Phía dè dặt nêu rằng người đi xe máy, máy nông nghiệp dùng xăng dầu nhưng không dùng đường như ô tô sẽ phải gánh, và khi xe điện tăng, nguồn thu từ nhiên liệu sẽ giảm dần. Đây là tranh luận về thiết kế, không có đáp án tuyệt đối; mỗi cách đẩy gánh nặng về một nhóm khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Phí sử dụng đường bộ và phí qua trạm BOT có phải là một không?
Không. Phí sử dụng đường bộ thu theo đầu phương tiện, định kỳ, để bảo trì hệ thống đường. Tiền qua trạm BOT thu theo lượt đi qua một tuyến cụ thể để hoàn vốn dự án.
Phí sử dụng đường bộ của ô tô thường nộp ở đâu?
Thường nộp tại trung tâm đăng kiểm khi kiểm định xe, cho khoảng thời gian tương ứng chu kỳ kiểm định hoặc lựa chọn của chủ xe theo quy định. Mức thu theo biểu của Bộ Tài chính hiện hành.
Ai quyết định mức thu tại trạm BOT?
Mức thu gắn với phương án tài chính trong hợp đồng dự án, được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt theo quy định hiện hành. Doanh nghiệp dự án không được tự ý thay đổi mức thu.
Tiền qua trạm thu phí ảnh hưởng tới cước vận chuyển thế nào?
Với xe chạy tuyến dài qua nhiều trạm, tiền qua trạm là một khoản chi đáng kể của mỗi chuyến, nhà xe thường tính thẳng vào cước. Tuyến có thêm trạm hoặc tăng mức thu thì cước tuyến đó dễ điều chỉnh theo.
Bị trừ tiền sai khi qua trạm thu phí không dừng thì làm gì?
Xem lịch sử giao dịch, đối chiếu tên trạm, thời gian và loại xe được ghi nhận, rồi khiếu nại qua kênh hỗ trợ của nhà cung cấp dịch vụ thu phí không dừng kèm thông tin giao dịch.
Cao tốc do nhà nước đầu tư có thu phí không?
Pháp luật về đường bộ hiện hành đã cho phép thu phí sử dụng một số tuyến cao tốc do nhà nước đầu tư. Việc thu áp dụng theo từng tuyến khi có quyết định của cơ quan có thẩm quyền.