Giá điện giờ cao điểm là đơn giá áp cho những khung giờ hệ thống điện chịu tải lớn nhất trong ngày, cao hơn hẳn giá giờ bình thường và giờ thấp điểm; cách tính này dùng công tơ đo theo thời gian, thường gọi là công tơ ba giá. Đối tượng chủ yếu là khách hàng sản xuất, kinh doanh đáp ứng điều kiện về công suất hoặc sản lượng theo quy định; hộ sinh hoạt thông thường vẫn tính bậc thang, không phân biệt giờ.
Đây là một công cụ điều tiết bằng giá rất rõ: thay vì chỉ xây thêm nhà máy để đáp ứng vài giờ đỉnh mỗi ngày, nhà nước làm cho điện giờ đỉnh đắt hơn để khách hàng có khả năng dời việc sang giờ khác. Khung giờ cụ thể, ngưỡng áp dụng bắt buộc và tỷ lệ chênh giữa ba mức giá theo quy định hiện hành và đã từng được điều chỉnh; bạn tra trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Công Thương hoặc hỏi đơn vị điện lực đang ký hợp đồng.
Vì sao điện giờ đỉnh tốn kém hơn cho cả hệ thống
Nhu cầu điện trong ngày không phẳng. Có những giờ cả nhà máy, văn phòng, cửa hàng và hộ gia đình cùng bật thiết bị, nhất là điều hoà trong mùa nóng; có những giờ đêm khuya nhu cầu xuống thấp. Hệ thống phải có đủ công suất phát và đủ năng lực lưới để đáp ứng đỉnh phụ tải, dù đỉnh đó chỉ kéo dài vài giờ mỗi ngày.
Để đáp ứng vài giờ đỉnh, hệ thống thường phải huy động những nguồn đắt nhất, có khi là tổ máy chạy dầu hay tua bin khí chu trình đơn, và phải đầu tư lưới, trạm đủ lớn cho lúc căng nhất. Phần lớn thời gian còn lại, những tài sản đó chạy dưới công suất. Nếu giá bằng nhau ở mọi giờ, người dùng không có lý do để dời việc, và toàn xã hội trả cho một hệ thống phình to hơn mức cần thiết.
Giá theo giờ là cách nói với khách hàng sự thật về chi phí: điện giờ đỉnh đắt cho hệ thống thì cũng đắt trên hoá đơn. Ai dời được việc sang giờ thấp điểm thì được trả công bằng hoá đơn thấp hơn, và hệ thống bớt áp lực, giảm nguy cơ thiếu điện cục bộ trong những đợt nắng nóng.
Ba khung giá và ai thường dùng điện vào khung nào
Bảng dưới đây mô tả ba khung giá ở mức nguyên tắc. Giờ bắt đầu, giờ kết thúc từng khung theo quy định hiện hành, có thể khác giữa ngày thường và Chủ nhật.
| Khung | Đặc điểm hệ thống | Mức giá tương đối | Ai hay dùng nhiều |
|---|---|---|---|
| Cao điểm | Phụ tải cao nhất, huy động nguồn đắt | Cao nhất, gấp vài lần thấp điểm | Văn phòng, cửa hàng bật điều hoà, xưởng chạy ca chính |
| Bình thường | Phụ tải trung bình | Mức nền | Phần lớn hoạt động ban ngày |
| Thấp điểm | Ban đêm, nhu cầu thấp, nguồn rẻ thừa | Thấp nhất | Xưởng chạy ca đêm, kho lạnh, máy bơm tưới |
Tỷ lệ chênh giữa ba khung là đòn bẩy chính. Chênh càng lớn, động lực dời phụ tải càng mạnh, nhưng khách hàng không dời được, như cửa hàng phải mở đúng giờ khách tới, sẽ chịu thiệt nhiều hơn. Mỗi lần sửa khung giờ hay tỷ lệ chênh, cơ quan soạn thảo phải cân hai mặt này.
Khi đọc hoá đơn ba giá, bạn sẽ thấy sản lượng và tiền được ghi riêng cho từng khung. Đây là dữ liệu quý: nó cho biết cơ sở của mình đang dùng điện vào lúc nào, thứ mà hoá đơn một giá không bao giờ cho thấy, và là điểm xuất phát cho mọi tính toán dời việc.
Công tơ ba giá áp cho ai, hộ gia đình có được dùng không
Theo quy định hiện hành, khách hàng sản xuất, kinh doanh vượt một ngưỡng nhất định về công suất trạm biến áp hoặc sản lượng điện tiêu thụ mỗi tháng thuộc diện mua điện theo ba giá. Khách hàng nhỏ hơn có thể đăng ký áp dụng nếu muốn và đủ điều kiện kỹ thuật. Mục đích là để nhóm dùng điện lớn, có khả năng sắp xếp sản xuất, chịu tín hiệu giá theo giờ.
Với hộ sinh hoạt, biểu giá chủ yếu vẫn là bậc thang theo sản lượng, không phân biệt giờ dùng. Việc áp giá theo thời gian cho hộ gia đình đã nhiều lần được bàn tới trong các dự thảo và thí điểm, nhưng có những trở ngại thực tế: cần công tơ đo theo giờ ở quy mô rất lớn, và nhiều hộ không dời được việc nấu nướng, tắm giặt sang giờ đêm. Bạn chỉ nên tin thông tin “hộ gia đình được dùng công tơ ba giá” khi có văn bản đã ban hành.
Ai được lợi khi mở rộng giá theo giờ cho hộ gia đình? Những nhà có xe điện sạc ban đêm, có máy giặt, máy rửa bát hẹn giờ. Ai có thể thiệt? Những nhà nhỏ ít thiết bị, dùng điện chủ yếu buổi tối đúng giờ đỉnh. Đây là lý do tranh luận còn kéo dài.
Ví dụ một xưởng may nhỏ ở Bắc Ninh
Giả định xưởng may của anh Quân ở Bắc Ninh có ba mươi máy may công nghiệp, hai máy là hơi công suất lớn và một dãy quạt hút. Xưởng thuộc diện tính giá ba khung. Trước đây cả xưởng chạy một ca dài từ sáng tới tối, trùng gọn cả hai khung cao điểm trong ngày. Tiền điện chiếm một phần đáng kể chi phí mỗi tháng.
Khi ngồi xem lại hoá đơn tách theo khung, anh Quân thấy phần lớn tiền nằm ở giờ cao điểm, dù sản lượng giờ cao điểm không chiếm quá nửa. Anh không thể dời việc may sang ban đêm vì công nhân không muốn, nhưng có hai việc dời được: là hơi thành phẩm và chạy máy nén khí nạp bình dự trữ, vốn có thể làm vào sáng sớm hoặc sau giờ cao điểm buổi tối.
Chỉ dời hai việc đó, phần sản lượng giờ cao điểm giảm rõ, còn tổng sản lượng gần như không đổi. Ví dụ với số tròn: nếu một phần năm sản lượng chuyển từ giá cao điểm sang giá bình thường, hoá đơn giảm theo đúng chênh lệch đơn giá của phần đó. Điều này không cần đầu tư gì, chỉ là sắp xếp lại lịch làm việc, và là đúng hành vi mà chính sách giá theo giờ muốn tạo ra.
Anh Quân cũng rút ra một điều khi chuẩn bị nhận đơn hàng gấp: nếu đơn đòi chạy thêm giờ, chạy tăng ca sau giờ cao điểm buổi tối rẻ hơn kéo dài ca chiều. Tiền điện từ đó trở thành một dòng trong bảng tính giá chào hàng, không còn là con số chỉ biết khi hoá đơn về.
Các bước tự rà hoá đơn ba giá của cơ sở
Nếu cơ sở của bạn đã tính giá theo khung giờ, mấy bước sau giúp tìm ra phần tiền có thể giảm mà không đụng tới sản lượng.
- Lấy hoá đơn ba tháng gần nhất, ghi riêng sản lượng và tiền của từng khung: cao điểm, bình thường, thấp điểm.
- Tính tỷ trọng tiền giờ cao điểm trên tổng tiền điện; nếu tỷ trọng này lớn hơn hẳn tỷ trọng sản lượng, đó là chỗ đáng xem.
- Liệt kê thiết bị công suất lớn và giờ chạy thực tế: máy nén khí, lò sấy, bơm, điều hoà, máy là hơi.
- Đánh dấu việc nào bắt buộc chạy giờ cao điểm, việc nào dời được trước hoặc sau khung đó.
- Thử dời một đến hai việc trong một tháng, ghi lại chỉ số công tơ từng khung trước và sau.
- So hoá đơn tháng thử với tháng trước có cùng sản lượng tổng; giữ cách làm nào hiệu quả và không ảnh hưởng chất lượng.
Cái không cần làm: không cần mua thiết bị đắt tiền hay thuê dịch vụ tư vấn trước khi thử sắp xếp lại giờ chạy. Phần lớn xưởng nhỏ tiết kiệm được nhờ lịch làm việc, không nhờ đầu tư.
Ngoài giá: chương trình điều chỉnh phụ tải khi hệ thống căng
Giá theo giờ là tín hiệu cố định, áp mỗi ngày như nhau. Nhưng có những ngày hệ thống căng hơn hẳn, ví dụ đợt nắng nóng kéo dài trùng lúc một số tổ máy lớn bảo dưỡng hoặc hồ thuỷ điện cạn nước. Lúc đó ngành điện có thêm một công cụ khác: chương trình điều chỉnh phụ tải, mời khách hàng sử dụng điện lớn tự nguyện giảm hoặc dời một phần công suất trong vài giờ được thông báo trước.
Khác với cắt điện luân phiên, điều chỉnh phụ tải dựa trên thoả thuận: doanh nghiệp đăng ký tham gia, được báo trước thời điểm cần giảm, và chủ động chọn dây chuyền nào tạm dừng hay chạy máy phát dự phòng. Cách này ít gây xáo trộn hơn so với cắt điện bất ngờ, vì sản xuất có thời gian chuẩn bị. Cơ chế cụ thể về đăng ký, thông báo và ghi nhận phần đóng góp theo quy định của cơ quan quản lý và thoả thuận giữa các bên.
Với hộ gia đình, phần việc tương tự mang tính tự nguyện: những ngày nắng nóng cao điểm, các khuyến nghị thường là cài điều hoà ở nhiệt độ vừa phải, không bật đồng loạt thiết bị lớn trong giờ đỉnh buổi chiều tối. Đây không phải nghĩa vụ, nhưng hiểu cơ chế giúp bạn thấy vì sao lời kêu gọi tiết kiệm điện thường nhắm vào đúng mấy giờ đó trong ngày, chứ không phải cả ngày.
Chỗ hay sai khi nói về giá điện theo giờ
Tưởng mọi hộ gia đình đều có giá đêm rẻ. Hộ sinh hoạt thông thường tính bậc thang, không phân biệt giờ. Dời việc giặt giũ sang đêm không làm hoá đơn sinh hoạt rẻ hơn, chỉ giúp giảm tải hệ thống.
Nhớ khung giờ cũ. Khung giờ cao điểm đã từng được điều chỉnh để bám theo đỉnh phụ tải thực tế, nhất là khi điện mặt trời làm giờ trưa bớt căng. Lịch sản xuất xếp theo khung giờ cũ có thể dời nhầm vào khung đắt.
Quên ngày nghỉ. Cấu trúc khung giờ có thể khác giữa ngày thường và Chủ nhật; cơ sở làm việc cuối tuần nên kiểm tra kỹ để tận dụng.
Đổ hết cho giá điện tăng. Nhiều khi hoá đơn tăng vì cơ cấu giờ dùng thay đổi, ví dụ nhận thêm đơn hàng phải chạy giờ cao điểm, chứ không phải đơn giá đổi.
Câu hỏi thường gặp
Giá điện giờ cao điểm áp dụng cho ai?
Chủ yếu cho khách hàng sản xuất, kinh doanh mua điện theo ba khung giá, gồm nhóm bắt buộc do vượt ngưỡng công suất hoặc sản lượng và nhóm tự đăng ký. Hộ sinh hoạt thông thường vẫn tính theo bậc thang, không phân biệt giờ.
Khung giờ cao điểm hiện nay là mấy giờ?
Khung giờ do cơ quan quản lý quy định và đã từng được điều chỉnh theo đỉnh phụ tải thực tế. Bạn tra biểu giá hiện hành trên cổng thông tin của Bộ Công Thương hoặc xem trên hoá đơn và hợp đồng mua bán điện của cơ sở.
Hộ gia đình có đăng ký công tơ ba giá được không?
Hiện biểu giá sinh hoạt chủ yếu theo bậc thang. Việc áp giá theo thời gian cho hộ gia đình đã được bàn trong các dự thảo, thí điểm; chỉ khi có văn bản ban hành mới áp dụng. Bạn hỏi đơn vị điện lực nơi mình ở để biết quy định đang có hiệu lực.
Vì sao chênh lệch giữa giá cao điểm và thấp điểm lại lớn?
Vì chi phí đáp ứng giờ phụ tải đỉnh lớn hơn nhiều: phải huy động nguồn đắt và giữ năng lực lưới đủ lớn cho vài giờ căng nhất. Mức chênh lớn tạo động lực để khách hàng dời việc, giảm nhu cầu đầu tư thêm công suất chỉ để dùng vài giờ.
Xưởng nhỏ nên làm gì đầu tiên để giảm tiền điện giờ cao điểm?
Tách tiền điện theo từng khung trên hoá đơn, liệt kê thiết bị công suất lớn và giờ chạy, rồi thử dời những việc không bắt buộc ra khỏi giờ cao điểm. Cách này không tốn đầu tư và cho kết quả đo được ngay tháng sau.
Giá theo giờ có phải là cách tăng giá điện trá hình không?
Mục đích của giá theo giờ là phản ánh chi phí khác nhau giữa các khung giờ, không phải tăng tổng doanh thu. Khách hàng dời được phụ tải sẽ trả ít hơn, khách hàng không dời được trả nhiều hơn. Tranh luận chủ yếu là mức chênh và khung giờ có hợp lý không.