Giá điện bậc thang là cách tính tiền điện sinh hoạt theo từng nấc sản lượng trong một kỳ: những kWh đầu tiên tính giá thấp, phần dùng vượt lên các nấc sau tính giá cao dần. Đây không phải giá riêng cho nhà giàu hay nhà nghèo, mà là một biểu giá áp chung cho mọi hộ mua điện sinh hoạt; nhà nào dùng nhiều thì phần vượt rơi vào nấc đắt, nên đơn giá bình quân của cả hoá đơn cao lên.
Nhà nước giữ cách tính này vì ba mục tiêu cùng lúc: phần điện tối thiểu cho sinh hoạt có giá dễ chịu, hộ dùng nhiều có động lực tiết kiệm, và tiền thu ở nấc cao bù một phần cho nấc thấp. Cái giá phải trả là nhà đông người, nhà có người già bệnh cần điều hoà hay những tháng nắng nóng thì hoá đơn tăng nhanh hơn mức tăng sản lượng. Số bậc, khoảng kWh và đơn giá từng bậc thay đổi theo từng thời kỳ; bản đang áp dụng bạn tra trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Công Thương hoặc trang của đơn vị điện lực nơi mình ở.
Bậc thang tính lũy tiến từng phần, không nhảy giá cả tháng
Hiểu lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng chỉ cần dùng vượt một mốc thì toàn bộ số điện trong tháng bị tính theo giá cao. Thực tế biểu giá sinh hoạt tính lũy tiến từng phần: phần nằm trong nấc thứ nhất luôn tính giá nấc thứ nhất, phần nằm trong nấc thứ hai tính giá nấc thứ hai, và cứ thế đi lên. Dùng thêm một kWh vượt mốc chỉ làm đúng kWh đó đắt hơn, không kéo cả hoá đơn lên theo.
Lấy ví dụ giả định nhà chị Hạnh ở Hải Phòng: tháng mát trời nhà chị dùng chừng 180 kWh, tháng nóng bật điều hoà hai phòng thì lên khoảng 420 kWh. Sản lượng tăng chưa tới hai lần rưỡi, nhưng tiền điện có thể tăng gần ba lần, vì toàn bộ phần tăng thêm rơi vào các nấc trên cùng có đơn giá cao nhất. Không có cú nhảy bất thường nào ở đây, chỉ là phần biên đắt hơn phần đầu.
Một chi tiết nữa ít người để ý: kỳ ghi chỉ số công tơ không phải lúc nào cũng trùng tháng dương lịch. Khi kỳ ghi dài hoặc ngắn hơn một tháng, khoảng kWh của từng nấc thường được quy đổi theo số ngày thực tế của kỳ, và nếu giá điện được điều chỉnh giữa kỳ thì sản lượng được chia theo số ngày trước và sau ngày điều chỉnh. Vì vậy so hai hoá đơn với nhau, bạn nên nhìn cả số ngày của kỳ chứ không chỉ con số kWh.
Ba mục tiêu nhà nước đặt vào biểu giá bậc thang
Bảo đảm phần điện thiết yếu. Nấc đầu được thiết kế cho nhu cầu tối thiểu: đèn, quạt, tủ lạnh, nồi cơm. Giữ giá nấc này thấp giúp những hộ thu nhập thấp, dùng ít điện, không bị gánh nặng quá mức. Đây là lý do vì sao mỗi lần bàn về biểu giá mới, câu hỏi đầu tiên luôn là nấc thấp nhất rộng bao nhiêu kWh và giá bao nhiêu.
Tạo động lực tiết kiệm. Khi phần dùng thêm luôn đắt hơn phần dùng trước, mỗi thiết bị tiêu thụ lớn như điều hoà, bình nóng lạnh, máy sấy quần áo đều có giá biên cao. Người dùng nhạy cảm với giá sẽ cân nhắc giờ dùng, nhiệt độ cài đặt và chọn thiết bị hiệu suất cao hơn. Về phía hệ thống, nhu cầu đỉnh mùa nóng được giảm bớt phần nào.
Bù chéo trong nội bộ khách hàng sinh hoạt. Tiền thu ở các nấc cao bù một phần cho các nấc thấp bán dưới chi phí. Ngoài ra trong toàn ngành còn có bù chéo giữa nhóm khách hàng, ví dụ điện kinh doanh giá cao hơn, và giữa vùng miền, khi giá bán lẻ thống nhất cả nước dù chi phí cấp điện cho vùng núi, hải đảo cao hơn nhiều so với đô thị.
Một công cụ chính sách xã hội đi qua giá. Thay vì phát tiền trực tiếp cho mọi hộ, nhà nước dùng chính cấu trúc giá để hỗ trợ phần điện thiết yếu. Cách này đơn giản trong vận hành vì không phải lập danh sách, nhưng không phân biệt được hộ dùng ít vì nghèo với hộ dùng ít vì nhà vắng người, ví dụ căn hộ thứ hai bỏ trống của một gia đình khá giả.
Ai được lợi, ai chịu thiệt từ cách tính này
Bảng dưới đây tóm tắt tác động của biểu giá bậc thang lên từng nhóm hộ, ở mức nguyên tắc, không gắn với đơn giá của kỳ nào.
| Nhóm hộ | Tác động | Vì sao |
|---|---|---|
| Hộ ít người, dùng ít điện | Thường có lợi | Phần lớn sản lượng nằm ở nấc thấp, đơn giá bình quân thấp |
| Hộ đông người chung một công tơ | Dễ chịu thiệt | Nhu cầu tối thiểu của cả nhà đã đẩy sản lượng lên nấc cao |
| Nhà có người già, người bệnh cần điều hoà | Chịu chi phí lớn mùa nóng | Điện dùng thêm là điện bắt buộc, không dễ cắt giảm |
| Hộ vừa ở vừa buôn bán nhỏ | Tuỳ cách đăng ký mục đích | Có thể bị tính chung vào sinh hoạt hoặc tách tỷ lệ kinh doanh |
| Nhà bỏ trống, ở thưa | Hưởng giá nấc thấp dù không cần hỗ trợ | Cấu trúc giá không phân biệt theo thu nhập |
Đọc bảng này, bạn sẽ thấy tranh luận về bậc thang hiếm khi là chuyện đúng hay sai tuyệt đối. Mỗi lần thay đổi số nấc hay khoảng kWh đều dịch chuyển gánh nặng giữa các nhóm, và cơ quan soạn thảo phải chọn mức chấp nhận được cho số đông.
Chuyện nhà đông người và những đề xuất đổi số bậc
Điểm tranh luận lâu nay của biểu giá bậc thang là nó tính theo công tơ, không tính theo số người. Một gia đình ba thế hệ tám người dùng chung một công tơ sẽ chạm nấc cao rất nhanh, dù điện bình quân mỗi người còn thấp hơn một cặp vợ chồng trẻ sống trong căn hộ có ba điều hoà. Với người thuê nhà để ở, quy định hiện hành đã có cách cấp định mức theo số người, nhưng với hộ chủ nhà đông người thì cách tính vẫn theo hộ.
Trong nhiều năm, cơ quan quản lý đã nhiều lần đưa ra dự thảo đổi cấu trúc: rút gọn số bậc, nới rộng nấc đầu, hoặc thử cách tính có thêm thành phần cố định. Mỗi phương án đều có nhóm hưởng lợi và nhóm phải trả thêm. Rút gọn bậc làm biểu giá dễ hiểu hơn và có thể giảm gánh cho hộ dùng trung bình khá, nhưng thường làm hộ dùng rất ít trả thêm một chút. Nới rộng nấc đầu thì ngược lại.
Khi đọc tin về dự thảo biểu giá mới, bạn nên phân biệt rõ dự thảo đang lấy ý kiến với văn bản đã ban hành. Rất nhiều bài chia sẻ trên mạng xã hội lấy bảng tính của dự thảo để kết luận nhà mình sẽ trả thêm bao nhiêu, trong khi bản cuối cùng có thể khác. Chỉ văn bản đã ký, có ngày hiệu lực, mới là căn cứ tính tiền.
Hoá đơn tháng nóng vọt lên: tự kiểm phần tăng nằm ở đâu
Không cần tính lại từng đồng, bạn vẫn kiểm được hoá đơn tăng vì dùng nhiều hay vì có gì bất thường bằng mấy bước sau.
- Lấy hai hoá đơn: tháng đang thắc mắc và tháng cùng kỳ năm trước, hoặc một tháng mát trời gần nhất. Ghi lại số ngày của kỳ và tổng kWh của từng hoá đơn.
- Chia tổng kWh cho số ngày để ra mức dùng mỗi ngày. Nếu mức dùng mỗi ngày tăng tương ứng với tiền, nguyên nhân chủ yếu là sản lượng, không phải giá.
- Xem trên hoá đơn phần sản lượng từng nấc. Phần tăng thêm thường dồn vào các nấc trên cùng; đó là lý do tiền tăng nhanh hơn kWh.
- Kiểm xem kỳ đó có trùng một lần điều chỉnh giá không. Nếu có, hoá đơn thường tách hai đoạn trước và sau ngày điều chỉnh.
- Tự đọc chỉ số công tơ vào cùng giờ trong ba ngày liên tiếp để biết mức dùng thực tế mỗi ngày, rồi so với số trên hoá đơn.
- Nếu chênh lệch không giải thích được, gửi yêu cầu kiểm tra công tơ tới đơn vị điện lực qua kênh chăm sóc khách hàng chính thức, ghi rõ chỉ số bạn tự đọc.
Cách tính chi tiết từng đồng theo đơn giá hiện hành không phải trọng tâm ở đây; điều bạn cần là biết phần tăng đến từ thói quen dùng điện, từ cấu trúc nấc, hay từ một sai sót cần khiếu nại.
Những hiểu lầm hay gặp về giá điện bậc thang
Tách hai công tơ để ở nấc thấp là được. Việc lắp thêm công tơ cho cùng một hộ để hưởng hai lần nấc thấp không được chấp nhận; điện lực cấp công tơ theo hộ và mục đích sử dụng. Chỉ những trường hợp thật sự là hộ riêng hoặc người thuê nhà có hồ sơ hợp lệ mới được tính riêng.
Bậc thang là để phạt nhà dùng nhiều. Mục tiêu chính là phân bổ chi phí và hỗ trợ phần thiết yếu. Nấc cao đắt hơn vì gánh thêm phần bù chéo và vì điện dùng vào giờ đỉnh mùa nóng tốn kém hơn cho hệ thống.
Giá điện tăng bao nhiêu phần trăm thì hoá đơn nhà mình tăng đúng bấy nhiêu. Mức tăng công bố là mức tăng giá bán lẻ bình quân. Hoá đơn từng nhà tăng theo cơ cấu sản lượng của nhà đó và theo cách phân bổ mức tăng cho từng nấc, có thể cao hoặc thấp hơn con số bình quân.
Dùng điện ban đêm thì rẻ hơn. Với điện sinh hoạt thông thường, giá không đổi theo giờ. Giá theo giờ cao điểm, thấp điểm áp chủ yếu cho khách hàng sản xuất, kinh doanh đủ điều kiện dùng công tơ đo theo thời gian.
Câu nên tự hỏi khi đọc tin đổi biểu giá bậc thang
Mỗi lần có tin về biểu giá mới, mấy câu hỏi dưới đây giúp bạn biết tin đó chạm tới nhà mình tới đâu mà không phải đoán.
- Đây là dự thảo lấy ý kiến hay văn bản đã ban hành, và nếu đã ban hành thì hiệu lực từ ngày nào?
- Thay đổi nằm ở số bậc, khoảng kWh từng bậc hay đơn giá, hay cả ba?
- Nhà mình thường dùng bao nhiêu kWh mỗi tháng mát và mỗi tháng nóng, rơi vào khoảng nào của biểu giá mới?
- Bảng tính trong bài báo dùng mức sản lượng giả định nào, có giống nhà mình không?
- Thay đổi có kèm điều chỉnh giá bán lẻ bình quân hay chỉ sắp xếp lại cơ cấu?
- Người thuê nhà, hộ đông người có được nhắc tới cách tính riêng không?
Trả lời được mấy câu này, bạn sẽ ước được nhà mình nằm ở phía được lợi hay phải trả thêm, và biết khi nào cần đọc kỹ văn bản gốc thay vì tin vào ảnh chụp bảng tính lan truyền.
Câu hỏi thường gặp
Dùng vượt một mốc bậc thang thì cả tháng có bị tính giá cao không?
Không. Biểu giá sinh hoạt tính lũy tiến từng phần: phần sản lượng trong nấc nào tính giá nấc đó. Dùng vượt mốc chỉ làm phần vượt đắt hơn, các kWh đầu vẫn giữ giá nấc thấp như cũ.
Vì sao tiền điện tăng nhanh hơn số kWh trong tháng nóng?
Vì phần sản lượng dùng thêm rơi vào các nấc trên cùng có đơn giá cao nhất. Đơn giá bình quân của cả hoá đơn vì thế tăng lên, khiến tiền tăng nhanh hơn tỷ lệ tăng kWh dù giá điện không hề đổi.
Hiện có bao nhiêu bậc giá điện sinh hoạt?
Số bậc và khoảng kWh mỗi bậc do cơ quan nhà nước quy định và đã nhiều lần được đề xuất thay đổi. Bạn nên tra biểu giá đang áp dụng trên cổng thông tin của Bộ Công Thương hoặc trang của đơn vị điện lực địa phương.
Nhà đông người có được tính định mức riêng không?
Với người thuê nhà để ở, quy định hiện hành có cách cấp định mức theo số người. Với hộ chủ nhà, biểu giá vẫn tính theo công tơ của hộ. Trường hợp nhiều hộ thật sự sống chung một nhà, bạn hỏi điện lực về điều kiện tách hộ hợp lệ.
Giá điện bậc thang có áp cho cửa hàng, quán ăn không?
Không. Bậc thang là biểu giá cho mục đích sinh hoạt. Điện dùng cho kinh doanh, sản xuất có biểu giá riêng. Hộ vừa ở vừa buôn bán có thể được tách tỷ lệ mục đích trong hợp đồng mua điện.
Làm sao biết hoá đơn bất thường chứ không phải do dùng nhiều?
Chia tổng kWh cho số ngày của kỳ để so mức dùng mỗi ngày giữa các tháng, rồi tự đọc chỉ số công tơ vài ngày liên tiếp. Nếu số tự đọc thấp hơn hẳn số trên hoá đơn, bạn gửi yêu cầu kiểm tra qua kênh chính thức của điện lực.