DieuTiet.comĐiều Tiết
Giá điện, giá nước

Giá thành điện và giá bán điện khác nhau thế nào: đọc tin ngành điện lỗ, lãi cho đúng

Giá thành điện gồm những khâu nào, vì sao giá bán có lúc thấp hơn chi phí, khoản chênh lệch tỷ giá là gì và cách đọc tin ngành điện lỗ, lãi không bị dẫn dắt.

Two university students sitting on a Can Tho riverside bench at sunset, seen from behind, gazing at high voltage transmission towers across the wide river, golden light

Giá thành điện là tổng chi phí để đưa một kWh từ nhà máy tới ổ cắm, gồm phát điện, truyền tải, phân phối – bán lẻ, điều độ và các dịch vụ phụ trợ; còn giá bán điện là mức nhà nước cho phép thu từ khách hàng theo cơ chế điều chỉnh. Hai con số này không tự động bằng nhau: khi chi phí đầu vào tăng nhanh hơn tốc độ điều chỉnh giá bán, doanh nghiệp điện nhà nước có thể báo lỗ; khi chi phí giảm hoặc thuỷ điện dồi dào, phần chênh thu hẹp lại.

Vì vậy tin “ngành điện lỗ” hay “ngành điện lãi” không tự nói lên giá điện cao hay thấp, càng không đủ để kết luận ai làm đúng ai làm sai. Muốn hiểu đúng, bạn cần biết khâu nào chiếm phần lớn chi phí, khoản nào được treo sang năm sau, và số liệu đó đến từ báo cáo nào. Số liệu chính thức về chi phí được công bố qua kết quả kiểm tra chi phí sản xuất kinh doanh điện hằng năm của cơ quan quản lý.

Một kWh đi qua những khâu nào và khâu nào tốn nhất

Bảng dưới đây mô tả các khâu chính trong chuỗi cung cấp điện ở mức nguyên tắc. Tỷ trọng từng khâu thay đổi theo năm, bạn tra số chính thức trong báo cáo kiểm tra chi phí.

KhâuLàm gìMức cạnh tranhGhi chú
Phát điệnNhà máy thuỷ điện, nhiệt điện, điện gió, điện mặt trời, nhập khẩuCó thị trường phát điện cạnh tranhThường chiếm phần lớn nhất trong giá thành
Truyền tảiĐưa điện cao áp đi xaĐộc quyền nhà nướcChi phí gắn với đầu tư đường dây, trạm
Điều độ, vận hành hệ thốngCân bằng cung cầu từng giâyDo đơn vị nhà nước đảm nhiệmTỷ trọng nhỏ nhưng không thể thiếu
Phân phối – bán lẻLưới trung, hạ áp tới từng nhà, đo đếm, thu tiềnChưa cạnh tranh ở khâu bán lẻ hộ gia đìnhChi phí cao ở vùng thưa dân
Dịch vụ phụ trợDự phòng công suất, điều chỉnh tần sốTheo quy định thị trường điệnTăng khi tỷ lệ năng lượng tái tạo cao

Đọc bảng này bạn sẽ thấy vì sao tranh luận về giá điện thường xoay quanh khâu phát điện: đó là phần lớn nhất và biến động mạnh nhất theo giá nhiên liệu, thời tiết, tỷ giá. Các khâu lưới thì ổn định hơn nhưng cần đầu tư lớn theo chu kỳ dài.

Vì sao giá bán có lúc thấp hơn giá thành

Giá bán lẻ được điều chỉnh theo cơ chế có ngưỡng và khoảng cách tối thiểu, còn chi phí phát điện biến động theo thị trường nhiên liệu thế giới và lượng nước về hồ thuỷ điện. Trong những năm giá than, khí nhập khẩu tăng mạnh, cộng với thời tiết khô hạn buộc phải huy động nhiều nhiệt điện, chi phí mua điện đội lên nhanh. Nếu giá bán chưa được điều chỉnh tương ứng, phần chênh lệch trở thành khoản lỗ trong báo cáo của doanh nghiệp điện nhà nước.

Có một lớp lý do khác: điện là hàng thiết yếu và có sức lan toả lớn tới giá cả chung, nên quyết định điều chỉnh luôn được cân nhắc cùng mục tiêu kiểm soát lạm phát, hỗ trợ sản xuất và đời sống. Trong những giai đoạn kinh tế khó khăn, việc giữ giá là một lựa chọn chính sách có chủ đích, chấp nhận để doanh nghiệp nhà nước tạm gánh chi phí.

Ngược lại, năm nhiều nước, giá nhiên liệu dịu đi, chi phí bình quân giảm, khoản chênh thu hẹp hoặc đảo chiều. Vì thế đọc một năm lỗ hay lãi đơn lẻ dễ dẫn tới kết luận vội; nhìn chuỗi vài năm liền và đối chiếu với diễn biến chi phí đầu vào mới thấy xu hướng.

Những khoản ít người để ý trong câu chuyện lỗ lãi

Chênh lệch tỷ giá chưa phân bổ. Nhiều hợp đồng vay vốn và mua điện tính theo ngoại tệ. Khi tỷ giá tăng, khoản chênh phát sinh có thể được ghi nhận dần vào giá thành các năm sau thay vì tính hết một lần, nên kết quả từng năm phụ thuộc vào cách phân bổ.

Chi phí bù chéo vùng miền. Giá bán lẻ thống nhất cả nước, trong khi cấp điện cho xã vùng cao, hải đảo tốn kém hơn rất nhiều so với đô thị. Phần bù này nằm trong tổng chi phí chung, không hiện ra trên hoá đơn của hộ ở thành phố.

Hoạt động ngoài sản xuất kinh doanh điện. Báo cáo của một tập đoàn có thể gồm cả thu nhập tài chính, hoạt động khác. Kiểm tra chi phí sản xuất kinh doanh điện tách riêng phần liên quan tới điện để đánh giá giá bán có bám chi phí không.

Giá mua từ nguồn mới. Các nguồn mới vào vận hành có giá mua theo hợp đồng hoặc khung giá riêng. Cơ cấu nguồn thay đổi làm chi phí bình quân thay đổi theo, kể cả khi giá nhiên liệu không đổi.

Chi phí đầu tư lưới. Đường dây truyền tải mới, trạm biến áp chống quá tải được khấu hao trong nhiều năm. Tin “đầu tư lớn” hôm nay sẽ hiện ra dần trong giá thành những năm sau.

Thị trường điện cạnh tranh đang làm tới đâu

Việt Nam đi theo lộ trình hình thành thị trường điện qua ba cấp: phát điện cạnh tranh, bán buôn điện cạnh tranh, rồi bán lẻ điện cạnh tranh. Hai cấp đầu đã vận hành ở mức độ nhất định, nghĩa là nhiều nhà máy chào giá bán điện và hệ thống huy động theo thứ tự giá. Khâu bán lẻ cho hộ gia đình thì vẫn theo biểu giá do nhà nước quy định, người dân chưa chọn được nhà cung cấp như chọn nhà mạng điện thoại.

Ngoài ra đã có cơ chế cho một số khách hàng sử dụng điện lớn mua điện trực tiếp từ nhà máy năng lượng tái tạo theo các điều kiện quy định. Cơ chế này chủ yếu dành cho doanh nghiệp sản xuất có nhu cầu điện lớn, không áp dụng cho hộ gia đình.

Ý nghĩa của lộ trình này đối với câu chuyện lỗ lãi: càng nhiều khâu cạnh tranh, giá ở khâu đó càng phản ánh chi phí và cung cầu thực, còn phần nhà nước điều tiết thu hẹp dần về những khâu độc quyền tự nhiên như truyền tải, cùng chính sách bảo vệ hộ yếu thế. Tranh luận phổ biến là tốc độ đi tiếp và cách bảo vệ hộ thu nhập thấp khi giá bám thị trường hơn.

Ví dụ đời thường: một bạn sinh viên kinh tế đọc tin lỗ

Giả định Minh, sinh viên kinh tế ở Cần Thơ, được giao bài thảo luận về một bản tin nói doanh nghiệp điện nhà nước lỗ lớn trong năm. Cách đọc vội sẽ là “quản lý kém” hoặc “giá điện quá rẻ”. Cách đọc của người trong nghề là đặt bốn câu hỏi: chi phí phát điện năm đó tăng bao nhiêu so với năm trước và vì sao; cơ cấu nguồn huy động ra sao, thuỷ điện nhiều hay ít; giá bán lẻ được điều chỉnh mấy lần, khi nào; và có khoản chênh lệch tỷ giá nào được phân bổ hay còn treo.

Trả lời bốn câu đó, Minh sẽ thấy khoản lỗ là kết quả của nhiều lực cùng tác động, trong đó có cả lựa chọn chính sách giữ giá. Bài thảo luận khi ấy có thể trình bày mục tiêu, công cụ, ai được lợi, ai chịu chi phí, thay vì phán xét. Đó cũng là cách đọc nên áp cho chiều ngược lại: một năm báo lãi chưa chắc đã là giá điện cao, có thể chỉ là năm nhiều nước.

Nguồn số liệu Minh nên dùng là kết quả kiểm tra chi phí sản xuất kinh doanh điện được công bố chính thức, báo cáo của cơ quan quản lý, và văn bản điều chỉnh giá có ghi cơ sở điều chỉnh. Những ảnh chụp bảng tính không rõ nguồn trên mạng xã hội không nên đưa vào bài.

Bù chéo vùng miền: vì sao điện ở xã đảo có giá như ở thành phố

Một hộ ở xã đảo hay bản vùng cao trả tiền điện sinh hoạt theo cùng biểu giá với một hộ ở trung tâm TP Hồ Chí Minh, dù chi phí đưa điện ra đảo, kéo lưới lên núi cao hơn nhiều lần. Đó là lựa chọn chính sách: điện được coi là dịch vụ thiết yếu, người dân không vì nơi ở mà phải trả giá cao hơn. Ở những nơi chưa nối lưới quốc gia và phải chạy máy phát tại chỗ, phần chi phí vượt giá bán được bù theo cơ chế riêng.

Ai chịu chi phí của sự đồng đều này? Phần chênh nằm trong tổng chi phí chung của hệ thống, nghĩa là khách hàng ở vùng chi phí thấp, nhất là nhóm kinh doanh và sản xuất ở đô thị, gánh thêm một phần. Lợi ích là cơ hội phát triển đồng đều hơn giữa các vùng, giữ người dân ở những địa bàn quan trọng về quốc phòng, kinh tế biển.

Khi đọc tin ngành điện lỗ, khoản bù này hiếm khi được nhắc riêng, nhưng nó là một phần lý do vì sao giá thành bình quân không thể so trực tiếp với giá thành của một nhà máy hay một vùng. Ai muốn so sánh giá điện Việt Nam với nước khác cũng nên nhớ chi tiết này: nước có giá bán theo vùng sẽ có cấu trúc chi phí công khai rất khác.

Tự kiểm một bản tin về giá thành điện

Gặp một bản tin nêu con số giá thành, lỗ, lãi của ngành điện, bạn đi qua các bước sau trước khi chia sẻ hay dùng nó làm căn cứ.

  1. Xem nguồn con số: báo cáo kiểm tra chi phí chính thức, báo cáo tài chính, hay ước tính của một cá nhân.
  2. Xác định con số là giá thành toàn khâu hay chỉ khâu phát điện; hai thứ này chênh nhau đáng kể.
  3. Kiểm đơn vị: đồng mỗi kWh có hay chưa gồm thuế giá trị gia tăng, so với giá bán lẻ bình quân cùng điều kiện.
  4. Xem năm số liệu và các điều kiện năm đó: thuỷ văn, giá nhiên liệu, tỷ giá.
  5. Tìm xem có khoản chênh lệch tỷ giá hay chi phí nào được phân bổ sang năm khác không.
  6. Đọc tới phần kết luận của cơ quan kiểm tra thay vì chỉ đọc tiêu đề bản tin.

Sáu bước này mất chừng mười lăm phút nhưng giúp bạn tránh hai cái bẫy thường gặp: so giá thành toàn khâu với giá phát điện, và lấy kết quả một năm bất thường để suy ra xu hướng dài hạn.

Câu hỏi thường gặp

Giá thành điện gồm những khoản chính nào?

Gồm chi phí phát điện hoặc mua điện, chi phí truyền tải, điều độ hệ thống, phân phối – bán lẻ và dịch vụ phụ trợ. Khâu phát điện thường chiếm phần lớn nhất và biến động mạnh nhất theo giá nhiên liệu, thuỷ văn và tỷ giá.

Vì sao doanh nghiệp điện nhà nước có năm báo lỗ?

Thường do chi phí đầu vào tăng nhanh hơn tốc độ điều chỉnh giá bán, nhất là những năm nhiên liệu đắt và thuỷ điện ít nước. Việc giữ giá để hỗ trợ kinh tế, kiểm soát lạm phát cũng là một phần lý do có chủ đích.

Chênh lệch tỷ giá trong ngành điện là gì?

Là phần chi phí phát sinh khi tỷ giá thay đổi đối với các khoản vay, hợp đồng mua điện, nhiên liệu tính bằng ngoại tệ. Khoản này có thể được phân bổ dần vào giá thành các năm sau theo quy định, nên ảnh hưởng tới kết quả từng năm.

Người dân có được chọn nhà cung cấp điện không?

Hiện khâu bán lẻ cho hộ gia đình chưa cạnh tranh, giá theo biểu giá nhà nước quy định. Thị trường cạnh tranh mới vận hành ở khâu phát điện và bán buôn; một số khách hàng lớn có cơ chế mua điện trực tiếp theo điều kiện riêng.

Số liệu chi phí ngành điện chính thức tìm ở đâu?

Kết quả kiểm tra chi phí sản xuất kinh doanh điện được cơ quan quản lý công bố hằng năm, thường đăng trên Cổng thông tin điện tử của Bộ Công Thương. Đây là nguồn nên ưu tiên khi trích dẫn.

Ngành điện lãi có nghĩa là giá điện đang cao không?

Chưa chắc. Một năm lãi có thể đến từ thuỷ văn thuận lợi, nhiên liệu rẻ hoặc khoản thu ngoài điện. Muốn đánh giá giá bán có cao so với chi phí hay không, cần nhìn chuỗi nhiều năm và số liệu kiểm tra chi phí.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138