DieuTiet.comĐiều Tiết
Giá điện, giá nước

Ai quyết định tăng giá điện: cơ chế điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân

Giá bán lẻ điện bình quân được điều chỉnh theo cơ chế nào, thẩm quyền đi lên ra sao theo mức tăng, chi phí nào kéo giá và cách đọc thông báo tăng giá điện.

Baker in a small Hue bakery sliding trays into an electric oven before sunrise, seen from the side with face turned away, warm orange glow, flour dust in the air

Ở Việt Nam, giá điện không do một người hay một doanh nghiệp tự quyết, mà đi theo một cơ chế nhiều tầng: có khung cho giá bán lẻ điện bình quân, có điều kiện về biến động chi phí đầu vào và khoảng cách tối thiểu giữa hai lần điều chỉnh, và mức điều chỉnh càng lớn thì thẩm quyền quyết định càng lên cấp cao hơn. Mức nhỏ thuộc phạm vi đơn vị bán điện được tự điều chỉnh, mức lớn hơn cần Bộ Công Thương, mức lớn nữa phải báo cáo lên Chính phủ.

Cơ chế này đã được sửa nhiều lần, gần nhất gắn với Luật Giá năm 2023 (hiệu lực từ 1/7/2024) và Luật Điện lực năm 2024, cùng các văn bản hướng dẫn. Ngưỡng phần trăm, khoảng thời gian tối thiểu và mức phân cấp cụ thể thay đổi theo từng văn bản, nên trước khi dẫn con số, bạn tra văn bản hiện hành trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ hoặc Bộ Công Thương.

Giá bán lẻ điện bình quân là con số được điều chỉnh

Khi báo chí nói “giá điện tăng”, đối tượng được điều chỉnh không phải từng đơn giá riêng lẻ mà là giá bán lẻ điện bình quân: tổng doanh thu bán điện chia cho tổng sản lượng bán ra, tính trên mọi nhóm khách hàng. Con số này phải nằm trong một khung tối thiểu và tối đa do cơ quan có thẩm quyền ở trung ương ban hành, và khung đó cũng được rà soát theo thời kỳ.

Sau khi có mức bình quân mới, mức tăng được phân bổ xuống từng nhóm khách hàng và từng nấc theo cơ cấu biểu giá. Vì vậy cùng một lần tăng, điện kinh doanh, điện sản xuất và từng nấc sinh hoạt có thể tăng theo tỷ lệ không giống nhau. Hai chuyện “mức bình quân là bao nhiêu” và “cơ cấu biểu giá chia ra sao” là hai quyết định khác nhau, do những văn bản khác nhau điều chỉnh.

Giả định lò bánh mì của anh Tâm ở Huế dùng điện kinh doanh, chạy lò điện từ ba giờ sáng. Mỗi lần nghe tin giá điện tăng một tỷ lệ bình quân, anh không thể lấy ngay tỷ lệ đó nhân vào hoá đơn của lò, mà phải xem bảng giá mới của nhóm kinh doanh theo khung giờ mình dùng.

Thẩm quyền đi lên theo mức điều chỉnh

Ở mức nguyên tắc, cơ chế điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân phân tầng thẩm quyền như sau. Ngưỡng cụ thể từng tầng xem trong văn bản hiện hành.

Mức điều chỉnhAi quyết địnhĐiều kiện đi kèm
Giảm giá khi chi phí giảmĐơn vị bán điện phải giảm tương ứngChi phí đầu vào giảm tới ngưỡng quy định
Tăng trong biên độ nhỏĐơn vị bán điện được tự quyếtBáo cáo Bộ Công Thương, Bộ Tài chính để giám sát
Tăng vượt biên độ nhỏBộ Công Thương xem xét, cho ý kiếnCó phương án giá, kiểm tra số liệu chi phí
Tăng lớn hoặc ảnh hưởng vĩ môBáo cáo Chính phủ, Thủ tướngCân nhắc lạm phát, an sinh, sản xuất
Ngoài khung giá bình quânPhải điều chỉnh khung trướcKhung do cấp trung ương ban hành

Điểm cần nhớ: thiết kế này cho phép điều chỉnh nhỏ diễn ra thường xuyên hơn để bám chi phí, đồng thời giữ những quyết định lớn ở cấp có thể cân nhắc tác động lên giá cả chung và đời sống. Ai muốn biết ngưỡng chính xác thì đọc văn bản quy định cơ chế điều chỉnh, không đọc qua bản tin.

Chi phí đầu vào nào kéo giá lên, nào kéo giá xuống

Giá nhiên liệu phát điện. Than, khí và dầu dùng cho nhà máy nhiệt điện chiếm phần lớn chi phí của khâu phát điện. Khi giá than, khí nhập khẩu tăng, chi phí mua điện tăng theo, và ngược lại.

Thời tiết và thuỷ văn. Năm nhiều nước, thuỷ điện chạy nhiều và rẻ, chi phí bình quân giảm. Năm khô hạn, hệ thống phải huy động nhiệt điện đắt hơn, có khi cả nguồn chạy dầu, chi phí tăng mạnh.

Tỷ giá. Nhiều hợp đồng mua điện và nhiên liệu tính theo ngoại tệ. Tỷ giá biến động làm phát sinh khoản chênh lệch phải hạch toán, có khoản được phân bổ dần vào giá các năm sau.

Giá mua điện từ các nguồn khác nhau. Điện mua từ thị trường điện cạnh tranh, từ nhà máy năng lượng tái tạo, từ nhập khẩu mỗi nguồn một mức giá. Cơ cấu nguồn huy động trong năm quyết định chi phí bình quân.

Truyền tải, phân phối và phụ trợ. Lưới điện, trạm biến áp, điều độ hệ thống, dịch vụ phụ trợ đều có chi phí. Đầu tư lưới mới để chống quá tải hay nối nguồn mới làm tăng phần chi phí này về dài hạn.

Các bước một lần điều chỉnh giá điện đi qua

Mỗi văn bản quy định chi tiết khác nhau, nhưng một lần điều chỉnh giá bán lẻ bình quân thường đi qua chuỗi việc sau.

  1. Đơn vị bán điện tập hợp chi phí các khâu và chi phí đầu vào theo kỳ, tính lại giá bán lẻ bình quân.
  2. So mức tính được với giá đang áp dụng và với ngưỡng biến động, khoảng thời gian tối thiểu từ lần điều chỉnh trước.
  3. Nếu đủ điều kiện và trong phạm vi được tự quyết, đơn vị quyết định điều chỉnh, đồng thời báo cáo cơ quan quản lý.
  4. Nếu vượt phạm vi, lập phương án gửi Bộ Công Thương; bộ chủ trì kiểm tra, lấy ý kiến cơ quan liên quan.
  5. Với mức tăng lớn, phương án được báo cáo lên Chính phủ, cân nhắc cùng mục tiêu kiểm soát lạm phát.
  6. Công bố mức điều chỉnh, ngày hiệu lực và biểu giá chi tiết theo nhóm khách hàng.
  7. Hằng năm, cơ quan quản lý kiểm tra chi phí sản xuất kinh doanh điện và công bố kết quả.

Bước cuối cùng ít được chú ý nhưng quan trọng: kết quả kiểm tra chi phí là căn cứ để xem các lần điều chỉnh trong năm có bám đúng chi phí hay không, và là nơi người quan tâm tìm được số liệu chính thức thay vì ước đoán.

Vì sao giá điện không đổi theo kỳ ngắn như xăng dầu

Xăng dầu là hàng hoá nhập khẩu và lưu thông rộng, giá thế giới phản ánh khá nhanh vào giá trong nước qua các kỳ điều hành. Điện thì khác: sản xuất và tiêu thụ diễn ra cùng lúc, không tích trữ được với quy mô lớn, lưới truyền tải là độc quyền tự nhiên, và giá điện ảnh hưởng lan rộng tới gần như mọi ngành. Vì vậy nhà nước chọn cách điều chỉnh có ngưỡng, có khoảng cách tối thiểu, thay vì để giá chạy theo chi phí từng tháng.

Cách làm này có ưu điểm là giá ổn định, doanh nghiệp và hộ gia đình dễ lập kế hoạch chi tiêu. Nhược điểm là khi chi phí đầu vào tăng mạnh trong thời gian dài mà giá chưa điều chỉnh kịp, khoản chênh dồn lại, và lần điều chỉnh sau thường phải lớn hơn. Đây cũng là gốc của những tranh luận về chuyện ngành điện báo lỗ ở một số năm.

Với hộ kinh doanh như lò bánh của anh Tâm, điều này có nghĩa là giá điện ít đổi nhưng mỗi lần đổi thường đáng kể, nên tính giá bán cần chừa một khoảng dự phòng cho chi phí điện thay vì chờ tới lúc có tin tăng giá mới tính lại.

Ai được lợi, ai gánh chi phí khi giá giữ thấp hoặc tăng

Giữ giá điện thấp hơn chi phí trong một thời gian giúp người dân và doanh nghiệp giảm áp lực chi tiêu, góp phần kìm giá cả chung. Nhưng phần chi phí chưa được thu đủ không biến mất: nó nằm lại trong kết quả kinh doanh của doanh nghiệp điện nhà nước, ảnh hưởng tới khả năng đầu tư nguồn và lưới mới, và về lâu dài có thể quay lại qua các lần điều chỉnh sau.

Khi giá tăng, nhóm chịu tác động rõ nhất là hộ dùng nhiều điện, các ngành sản xuất tốn điện như thép, xi măng, dệt may, và hộ kinh doanh có biên lợi nhuận mỏng. Nhóm được lợi về dài hạn là các nhà đầu tư nguồn điện, khi giá bán phản ánh chi phí thì việc đầu tư nguồn mới hấp dẫn hơn, từ đó giảm nguy cơ thiếu điện.

Tranh luận phổ biến xoay quanh chỗ cân bằng: giá phải đủ bù chi phí để hệ thống phát triển bền vững, nhưng điện cũng là hàng thiết yếu cần chính sách hỗ trợ cho nhóm yếu thế. Các ý kiến khác nhau chủ yếu ở tốc độ đưa giá về sát chi phí và cách bảo vệ hộ thu nhập thấp trong quá trình đó.

Một cách nhìn trung lập là đặt ba câu hỏi cạnh nhau: nếu giữ giá, phần chi phí chưa thu được ai đang tạm gánh; nếu tăng, nhóm nào chịu nặng nhất và có chính sách nào đỡ cho họ; và mức tăng đó có kèm số liệu chi phí được kiểm tra công khai hay không. Ba câu này không cho bạn kết luận đúng sai, nhưng giúp đọc tin bớt cảm tính.

Đọc thông báo tăng giá điện: những điểm cần tách bạch

Mỗi thông báo điều chỉnh giá điện thường có nhiều con số trong một đoạn ngắn. Tách riêng từng thứ dưới đây sẽ giúp bạn hiểu đúng.

  • Tỷ lệ tăng giá bán lẻ bình quân: con số chung cho cả hệ thống, không phải mức tăng hoá đơn của riêng nhà bạn.
  • Giá bán lẻ bình quân sau điều chỉnh: đơn vị là đồng mỗi kWh chưa gồm thuế giá trị gia tăng, dùng để so với khung giá.
  • Ngày hiệu lực: hoá đơn có kỳ ghi chỉ số vắt qua ngày này sẽ được tính hai đoạn.
  • Biểu giá chi tiết: đơn giá mới cho từng nhóm khách hàng, từng nấc, từng khung giờ; đây mới là thứ dùng để tính tiền.
  • Cơ sở điều chỉnh: chi phí đầu vào nào biến động, có kèm số liệu kiểm tra chi phí hay không.
  • Cơ quan quyết định: đơn vị bán điện tự điều chỉnh hay đã qua Bộ Công Thương, Chính phủ, cho biết mức điều chỉnh nằm ở tầng nào của cơ chế.

Khi thấy bài viết lấy tỷ lệ tăng bình quân nhân thẳng vào hoá đơn của một gia đình, bạn nên coi đó là ước tính thô. Muốn số chính xác, lấy sản lượng nhà mình áp vào biểu giá chi tiết mới.

Câu hỏi thường gặp

Ai có quyền quyết định tăng giá điện?

Tuỳ mức tăng. Theo cơ chế hiện hành, mức nhỏ trong biên độ cho phép do đơn vị bán điện tự quyết và báo cáo; mức lớn hơn cần Bộ Công Thương xem xét; mức lớn nữa phải báo cáo Chính phủ. Ngưỡng cụ thể xem trong văn bản quy định cơ chế điều chỉnh đang có hiệu lực.

Giá điện có được giảm không hay chỉ tăng?

Cơ chế điều chỉnh có cả chiều giảm: khi chi phí đầu vào giảm tới ngưỡng quy định, giá bán lẻ bình quân phải được xem xét giảm tương ứng. Trên thực tế các lần giảm ít được chú ý hơn vì thường đi kèm các chương trình hỗ trợ riêng.

Bao lâu thì giá điện được điều chỉnh một lần?

Văn bản quy định một khoảng thời gian tối thiểu giữa hai lần điều chỉnh giá bán lẻ bình quân, và khoảng này đã thay đổi qua các lần sửa cơ chế. Bạn tra quy định hiện hành trên cổng thông tin của Bộ Công Thương để biết con số đang áp dụng.

Vì sao tăng giá điện phải xét tới lạm phát?

Điện là đầu vào của gần như mọi ngành và là khoản chi thiết yếu của mọi hộ. Mức tăng lớn lan sang giá hàng hoá, dịch vụ, nên các quyết định tăng mạnh được cân nhắc cùng mục tiêu kiểm soát giá cả chung ở cấp Chính phủ.

Tăng giá điện bình quân năm phần trăm thì hoá đơn nhà mình tăng bao nhiêu?

Không nhất thiết đúng năm phần trăm. Mức tăng được phân bổ cho từng nhóm, từng nấc theo cơ cấu biểu giá. Hộ dùng nhiều, phần lớn sản lượng ở nấc cao, có thể thấy mức tăng khác với hộ dùng ít. Năm phần trăm ở đây chỉ là con số ví dụ.

Số liệu chi phí sản xuất điện có được công khai không?

Hằng năm cơ quan quản lý tổ chức kiểm tra chi phí sản xuất kinh doanh điện và công bố kết quả chính. Đây là nguồn chính thức để đối chiếu, tốt hơn các con số ước tính lan truyền trên mạng xã hội.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138