Chính sách hiện hành với điện mặt trời mái nhà ưu tiên mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ: điện làm ra dùng trước cho chính ngôi nhà, cơ sở đó; phần dư được bán lên lưới chỉ trong giới hạn tỷ lệ và theo mức giá do cơ chế quy định, không còn giá mua ưu đãi cố định như giai đoạn trước. Hộ gia đình lắp công suất nhỏ thường được đơn giản hoá thủ tục, nhưng vẫn phải thông báo, đăng ký và đáp ứng yêu cầu an toàn.
Đổi hướng này là kết quả điều tiết có chủ đích, sau giai đoạn giá ưu đãi khiến điện mặt trời mái nhà phát triển rất nhanh trong thời gian ngắn, gây áp lực lên lưới điện. Tỷ lệ được bán, mức giá phần dư, ngưỡng công suất được miễn giấy phép đều quy định trong văn bản hướng dẫn Luật Điện lực năm 2024 và có thể còn được sửa; bạn tra trên cổng thông tin của Bộ Công Thương và hỏi đơn vị điện lực địa phương trước khi tính toán.
Từ giá ưu đãi sang tự sản xuất tự tiêu thụ: vì sao đổi hướng
Ở giai đoạn trước, điện mặt trời mái nhà được mua với một mức giá ưu đãi cố định trong nhiều năm. Mục tiêu là khuyến khích nguồn năng lượng sạch khi hệ thống đang lo thiếu điện. Chính sách đạt mục tiêu theo nghĩa số lượng: rất nhiều hệ thống được lắp trong thời gian ngắn, cả trên mái nhà ở lẫn trên mái trang trại, nhà xưởng. Giá ưu đãi cố định đó đã kết thúc từ cuối năm 2020.
Mặt trái là lưới điện ở nhiều nơi không kịp nâng cấp. Điện mặt trời phát mạnh vào giữa trưa, đúng lúc nhu cầu ở nhiều khu dân cư không cao; dòng điện đẩy ngược lên lưới phân phối gây quá tải cục bộ, khó điều độ, và có những thời điểm hệ thống phải yêu cầu giảm phát. Một phần chi phí của giá ưu đãi cũng dồn vào giá thành chung mà mọi khách hàng gánh.
Chính sách mới vì vậy đặt điện mặt trời mái nhà về đúng vai: giảm lượng điện ngôi nhà phải mua từ lưới, nhất là giờ ban ngày, thay vì trở thành một khoản đầu tư để bán điện. Phần dư cho bán có giới hạn để lưới chịu được, với giá phản ánh giá trị điện tại thời điểm đó chứ không phải mức ưu đãi.
Ba cách dùng điện mặt trời mái nhà theo nguyên tắc chung
Bảng dưới đây so sánh các mô hình ở mức nguyên tắc, không nêu tỷ lệ hay giá của văn bản nào.
| Mô hình | Điện dư đi đâu | Ưu điểm | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Không nối lưới, có pin lưu trữ | Nạp vào pin, dùng buổi tối | Không phụ thuộc thủ tục bán điện | Pin đắt, cần thay sau một thời gian |
| Nối lưới, không bán điện | Bị chặn không cho phát ngược | Dùng điện lưới làm dự phòng | Phần dư buổi trưa bị bỏ phí nếu không dùng hết |
| Nối lưới, bán phần dư | Bán lên lưới trong giới hạn tỷ lệ | Tận dụng thêm phần dư | Giá mua phần dư theo cơ chế, cần hợp đồng |
Cả ba mô hình đều cần thiết bị đạt chuẩn và lắp đặt an toàn. Với mô hình nối lưới, thiết bị phải có chức năng tự ngắt khi lưới mất điện, để không phát ngược gây nguy hiểm cho người sửa chữa đường dây.
Với nhà ở đô thị, mô hình nối lưới thường được chọn vì đơn giản; với nơi điện lưới hay chập chờn hoặc ở xa lưới, mô hình có pin lưu trữ được cân nhắc nhiều hơn. Lựa chọn nào cũng phải theo đúng quy định đấu nối và an toàn của địa phương.
Ví dụ một gia đình ở Khánh Hoà tính chuyện lắp
Giả định nhà anh Phúc ở Khánh Hoà, nhà ống hai tầng, ban ngày có cửa hàng nhỏ bán đồ khô ở tầng trệt chạy tủ mát và quạt, buổi tối cả nhà bật điều hoà. Anh nghe nói điện mặt trời “lắp là có tiền bán điện”, nhưng khi tìm hiểu chính sách hiện hành thì thấy câu chuyện đã khác.
Điều anh nhận ra: giá trị chính của hệ thống nhà anh là giảm điện mua từ lưới ban ngày, đúng phần cửa hàng dùng. Phần dư giữa trưa bán được nhưng có giới hạn và giá không cao, nên tính chuyện lắp thật to để bán là sai hướng. Buổi tối không có nắng, điều hoà vẫn chạy điện lưới, trừ khi lắp thêm pin lưu trữ với chi phí riêng.
Bài toán của anh Phúc vì vậy là chọn công suất vừa với nhu cầu ban ngày, chứ không phải lớn nhất mà mái nhà chứa được. Bài này không đưa ra lời khuyên lắp hay không lắp, vì điều đó phụ thuộc vào mái nhà, thói quen dùng điện và khả năng tài chính từng nhà; nhưng hiểu cơ chế giúp bạn đặt đúng câu hỏi khi nghe báo giá.
Công tơ hai chiều và hoá đơn: đọc thế nào cho đúng
Khi nối lưới và bán phần dư, nhà bạn thường được lắp công tơ đo đếm hai chiều, ghi riêng lượng điện mua từ lưới và lượng điện phát lên lưới. Hai con số này được tính tiền riêng: điện mua vẫn theo biểu giá sinh hoạt hoặc kinh doanh như cũ, điện bán theo giá phần dư trong hợp đồng. Chúng không bù trừ trực tiếp cho nhau theo tỷ lệ một đổi một.
Hiểu nhầm hay gặp là nghĩ rằng phát lên lưới một kWh giữa trưa thì được trừ một kWh dùng buổi tối. Thực tế giá điện mua vào ở nấc cao có thể đắt hơn nhiều so với giá bán phần dư, nên mỗi kWh tự dùng thường có giá trị hơn mỗi kWh bán đi. Đây cũng là tín hiệu chính sách muốn gửi: dùng điện mặt trời tại chỗ, dời việc tốn điện như giặt giũ, bơm nước, sạc xe sang giờ nắng.
Một phần lượng điện tấm pin làm ra không đi qua công tơ, vì được dùng ngay trong nhà. Vì vậy hoá đơn chỉ cho thấy phần mua và phần bán, không cho thấy tổng điện tự làm ra. Muốn biết hệ thống chạy tốt không, bạn xem số liệu trên biến tần, so với lượng điện mua từ lưới trước và sau khi lắp.
Thủ tục cơ bản theo nguyên tắc chung
Thủ tục chi tiết theo văn bản hiện hành và hướng dẫn của địa phương. Ở mức nguyên tắc, một hệ thống mái nhà của hộ gia đình thường đi qua các việc sau.
- Xác định mô hình: không nối lưới, nối lưới không bán, hay nối lưới có bán phần dư.
- Kiểm tra kết cấu mái, yêu cầu phòng cháy chữa cháy và quy định xây dựng áp dụng cho nhà mình.
- Thông báo hoặc đăng ký với cơ quan, đơn vị theo quy định; hộ gia đình công suất nhỏ thường thuộc diện đơn giản hoá, không cần giấy phép hoạt động điện lực.
- Nếu nối lưới, làm việc với đơn vị điện lực về đấu nối, công tơ đo đếm hai chiều và thiết bị bảo vệ.
- Nếu bán phần dư, ký hợp đồng mua bán điện theo mẫu và cơ chế giá quy định.
- Lưu giữ hồ sơ thiết bị, biên bản nghiệm thu, hợp đồng để dùng khi kiểm tra hoặc bán nhà.
Cái không cần làm: không cần trả thêm tiền cho bên nhận làm “dịch vụ xin giấy phép bán điện” nếu thủ tục của hộ bạn chỉ là thông báo. Hỏi thẳng đơn vị điện lực địa phương trước khi trả phí cho trung gian.
Nếu nhà thuê, nhà chung cư, việc lắp trên mái còn cần sự đồng ý của chủ nhà hoặc ban quản trị theo quy chế toà nhà.
Ai được lợi, ai chịu chi phí trong chính sách mới
Hộ và cơ sở dùng nhiều điện ban ngày, như cửa hàng, xưởng nhỏ, văn phòng, là nhóm hưởng lợi rõ nhất từ mô hình tự sản xuất tự tiêu thụ, vì điện mặt trời thay đúng phần điện họ phải mua. Với hộ dùng điện bậc thang, phần điện tự làm ra giảm trước hết những kWh ở nấc cao, nơi đơn giá đắt nhất, nên lợi ích trên mỗi kWh có thể đáng kể với nhà dùng nhiều.
Nhóm thấy thiệt so với trước là những ai muốn đầu tư điện mặt trời chủ yếu để bán điện; với giới hạn tỷ lệ và giá phần dư theo cơ chế, mô hình kinh doanh bán điện từ mái nhà không còn như giai đoạn ưu đãi. Những hệ thống đã ký hợp đồng ở giai đoạn trước thực hiện theo hợp đồng và quy định áp dụng cho chúng.
Về phía hệ thống, lưới phân phối bớt áp lực, chi phí giá ưu đãi không còn dồn thêm vào giá thành chung. Tranh luận phổ biến là mức giới hạn bao nhiêu thì vừa: chặt quá thì lãng phí nguồn sạch giữa trưa, lỏng quá thì lưới quá tải. Lưu trữ điện bằng pin, nếu rẻ dần, có thể làm thay đổi bài toán này về lâu dài.
Câu nên tự hỏi trước khi nghe một báo giá điện mặt trời mái nhà
Bài viết không khuyên đầu tư hay không, nhưng mấy câu hỏi dưới đây giúp bạn đọc một báo giá tỉnh táo hơn.
- Nhà mình dùng bao nhiêu điện vào ban ngày, khi có nắng, so với buổi tối?
- Báo giá tính tiền tiết kiệm dựa trên phần điện tự dùng, hay cộng cả tiền bán điện dư theo mức giá nào?
- Tỷ lệ được bán lên lưới và giá mua phần dư mà bên bán nói có khớp văn bản hiện hành không?
- Mái nhà có chịu được tải trọng, có bị bóng che, còn dùng được bao nhiêu năm trước khi cần sửa?
- Thiết bị có chức năng tự ngắt khi mất điện lưới, có đạt yêu cầu đấu nối của điện lực không?
- Chi phí bảo trì, thay biến tần, vệ sinh tấm pin đã được tính vào thời gian hoàn vốn chưa?
Bất kỳ báo giá nào dựa chủ yếu vào tiền bán điện, hoặc dùng mức giá mua phần dư cao hơn văn bản hiện hành, là dấu hiệu nên dừng lại hỏi kỹ. Chính sách đã đổi hướng, nhưng nhiều tài liệu chào hàng vẫn dùng con số của giai đoạn cũ.
Câu hỏi thường gặp
Điện mặt trời mái nhà hiện có được bán điện lên lưới không?
Có, nhưng theo chính sách hiện hành chỉ phần dư sau khi tự dùng, trong giới hạn sản lượng hoặc tỷ lệ do văn bản quy định và theo mức giá do cơ chế quy định. Tỷ lệ và giá cụ thể bạn tra văn bản hướng dẫn Luật Điện lực năm 2024 hoặc hỏi điện lực địa phương.
Giá mua điện mặt trời ưu đãi trước đây còn không?
Giá mua ưu đãi cố định cho điện mặt trời mái nhà đã kết thúc từ cuối năm 2020. Hệ thống mới hiện theo mô hình tự sản xuất tự tiêu thụ, phần dư bán theo cơ chế giá mới. Hệ thống đã ký hợp đồng trước đó thực hiện theo hợp đồng và quy định áp dụng cho chúng.
Hộ gia đình lắp điện mặt trời có cần giấy phép không?
Hộ gia đình lắp công suất nhỏ thường được miễn giấy phép hoạt động điện lực, nhưng vẫn phải thông báo hoặc đăng ký theo quy định và bảo đảm an toàn về xây dựng, phòng cháy. Ngưỡng công suất cụ thể theo văn bản hiện hành.
Vì sao nhà nước giới hạn bán điện mặt trời lên lưới?
Vì điện mặt trời phát mạnh giữa trưa, dòng điện đẩy ngược lên lưới phân phối có thể gây quá tải cục bộ và khó điều độ. Giới hạn tỷ lệ giúp lưới chịu được, đồng thời khuyến khích dùng điện tại chỗ thay vì đầu tư để bán.
Lắp điện mặt trời có làm giảm tiền điện bậc thang không?
Có. Phần điện tự làm ra thay cho điện mua từ lưới, nên giảm sản lượng trên công tơ, trước hết là những kWh ở nấc cao đắt nhất. Mức giảm phụ thuộc vào lượng điện nhà bạn dùng ban ngày so với lượng điện tấm pin làm ra.
Có nên lắp pin lưu trữ kèm điện mặt trời không?
Đây là quyết định tài chính của từng nhà, phụ thuộc vào nhu cầu điện buổi tối, giá pin và tuổi thọ pin. Pin giúp dùng điện mặt trời vào buổi tối nhưng tăng chi phí đáng kể. Bạn nên so nhiều phương án và hỏi rõ chi phí thay pin trước khi quyết.