Hiệp định thương mại tự do không xoá thuế nhập khẩu trong một ngày mà giảm dần theo lộ trình nhiều năm cho từng dòng hàng, và kể cả khi thuế nhập khẩu về 0%, giá bán lẻ hàng ngoại vẫn có thể không giảm tương ứng vì còn thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng, tỷ giá, chi phí phân phối và điều kiện được hưởng ưu đãi. Muốn hưởng thuế ưu đãi đặc biệt, lô hàng phải đáp ứng quy tắc xuất xứ của hiệp định và có chứng từ chứng minh.
Bài này không giảng lại hiệp định thương mại tự do là gì. Trọng tâm là câu hỏi người mua hay đặt: thấy tin "thuế về 0%" thì giá rượu vang, ô tô, thịt bò nhập khẩu ở cửa hàng có rẻ đi không, và vì sao thường rẻ ít hơn mong đợi. Các hiệp định lớn mà Việt Nam tham gia như Hiệp định Thương mại hàng hoá ASEAN, Hiệp định CPTPP, Hiệp định EVFTA đều có biểu cam kết riêng, được thực thi bằng các nghị định về biểu thuế ưu đãi đặc biệt cho từng giai đoạn.
Lộ trình cắt giảm là gì và vì sao không cắt một lần
Mỗi hiệp định kèm một biểu cam kết, ghi cho từng dòng hàng mức thuế xuất phát và các bước giảm qua từng năm. Có dòng về 0% ngay khi hiệp định có hiệu lực, có dòng giảm đều trong năm, bảy hay mười năm, có dòng giữ nguyên hoặc chỉ giảm một phần, và có dòng được loại trừ hoàn toàn. Hàng càng nhạy cảm với sản xuất trong nước thì lộ trình càng dài.
Lý do không cắt một lần là để ngành sản xuất trong nước có thời gian thích nghi: đầu tư công nghệ, đổi mẫu mã, tìm thị trường khác. Đổi lại, đối tác cũng mở cửa thị trường của họ cho hàng Việt Nam theo lộ trình tương tự. Lộ trình vì vậy là kết quả mặc cả hai chiều, không phải một quyết định đơn phương.
Một điểm hay bị bỏ qua: mỗi hiệp định có biểu riêng. Cùng một chai rượu vang, nhập từ một nước châu Âu theo EVFTA, nhập từ một nước thành viên CPTPP, hay nhập từ nước không có hiệp định với Việt Nam, sẽ chịu ba mức thuế nhập khẩu khác nhau trong cùng một năm. Thấy tin "thuế rượu vang giảm" mà không nói theo hiệp định nào thì chưa đủ để biết chai rượu mình hay mua có được giảm.
Từ giá ở cảng tới giá trên kệ: thuế nhập khẩu chỉ là một lớp
Mọi con số dưới đây là ví dụ tròn để minh hoạ cơ chế, không phải mức thuế thật của mặt hàng nào. Giả định một mặt hàng xa xỉ có giá tính thuế tại cửa khẩu là 100 đơn vị, chịu thuế tiêu thụ đặc biệt ví dụ 30% và thuế giá trị gia tăng ví dụ 10%.
| Lớp chi phí | Thuế nhập khẩu ví dụ 20% | Thuế nhập khẩu về 0% |
|---|---|---|
| Giá tính thuế tại cửa khẩu | 100 | 100 |
| Thuế nhập khẩu | 20 | 0 |
| Thuế tiêu thụ đặc biệt tính trên giá đã có thuế nhập khẩu | 36 | 30 |
| Thuế giá trị gia tăng khâu nhập khẩu | 15,6 | 13 |
| Giá vốn sau thuế | 171,6 | 143 |
| Chi phí kho, vận chuyển, cửa hàng, lợi nhuận ví dụ 60 đơn vị | 231,6 | 203 |
Trong ví dụ, thuế nhập khẩu giảm 20 đơn vị nhưng giá vốn giảm gần 29 vì thuế tiêu thụ đặc biệt và thuế giá trị gia tăng tính trên nền nhỏ hơn. Tuy vậy, giá trên kệ chỉ giảm khoảng 12%, không phải 20%, vì phần chi phí phân phối và lợi nhuận không đổi. Nếu người bán giữ nguyên giá để tăng biên lợi nhuận, người mua không thấy gì cả. Mức truyền dẫn phụ thuộc vào cạnh tranh giữa các nhà nhập khẩu.
Năm lý do giá hàng ngoại không giảm như tin tức gợi ý
Hàng không đáp ứng quy tắc xuất xứ. Một mặt hàng mang thương hiệu châu Âu nhưng sản xuất ở nước ngoài khối sẽ không được hưởng thuế theo EVFTA. Hàng phải có giấy chứng nhận xuất xứ hoặc tự chứng nhận hợp lệ thì hải quan mới áp mức ưu đãi.
Nhà nhập khẩu không làm thủ tục hưởng ưu đãi. Lô hàng nhỏ, chứng từ thiếu, hoặc nhập qua kênh trung gian ở nước thứ ba có thể khiến việc chứng minh xuất xứ không đáng công, và lô hàng chịu thuế thường.
Thuế khác chiếm phần lớn. Với ô tô, rượu, bia, thuế tiêu thụ đặc biệt thường lớn hơn thuế nhập khẩu. Ô tô nguyên chiếc nhập từ ASEAN đã về 0% thuế nhập khẩu từ năm 2018 theo lộ trình của Hiệp định Thương mại hàng hoá ASEAN, nhưng giá xe vẫn gánh thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng, lệ phí trước bạ và chi phí đáp ứng điều kiện nhập khẩu.
Tỷ giá và giá gốc thay đổi. Nếu đồng tiền nước xuất khẩu tăng giá hoặc nhà sản xuất tăng giá bán, phần giảm thuế bị bù trừ mất.
Ít người nhập, cạnh tranh yếu. Một mặt hàng chỉ có vài nhà phân phối thì phần giảm thuế dễ được giữ lại làm lợi nhuận thay vì chuyển sang giá bán.
Quy tắc xuất xứ quyết định ai được hưởng: ba trường hợp giả định
Thuế ưu đãi đặc biệt chỉ dành cho hàng có xuất xứ từ nước thành viên theo đúng quy tắc của hiệp định. Ba trường hợp giả định dưới đây cho thấy cùng một món hàng, đi đường khác nhau thì kết quả khác hẳn. Tiêu chí cụ thể của từng dòng hàng nằm trong phụ lục quy tắc xuất xứ của hiệp định.
| Trường hợp | Đường đi của hàng | Có thể được hưởng ưu đãi không |
|---|---|---|
| Phô mai sản xuất tại một nước châu Âu, nhập thẳng về Việt Nam | Sản xuất trong khối, vận chuyển trực tiếp, có chứng từ xuất xứ | Có khả năng, nếu chứng từ hợp lệ và hàng đáp ứng tiêu chí |
| Cùng loại phô mai nhưng mua lại qua một kho ở nước ngoài khối | Sản xuất trong khối, đi qua nước thứ ba, có thể bị chia lô, đóng gói lại | Tuỳ quy định về vận chuyển trực tiếp và chứng từ; nhiều lô mất ưu đãi ở bước này |
| Đồ uống mang thương hiệu châu Âu nhưng đóng chai ở nước ngoài khối | Nơi sản xuất ngoài khối | Không theo hiệp định với châu Âu, dù thương hiệu là của châu Âu |
Người bán lẻ thường không thấy những chi tiết này, chỉ thấy giá nhập. Khi một nhà phân phối báo giá thấp hơn hẳn, đôi khi lý do chính là họ làm được chứng từ xuất xứ và đi đường vận chuyển trực tiếp. Ngược lại, hàng nhập qua kênh trung gian có thể rẻ ở nơi mua nhưng đắt ở cửa khẩu vì mất ưu đãi.
Đọc biểu cam kết cho một mặt hàng cụ thể
Hộ kinh doanh nhập hàng lần đầu, hoặc sinh viên kinh tế muốn kiểm một tin, có thể tự làm theo các bước sau.
- Xác định mã HS tám chữ số của mặt hàng; mô tả thông thường như "rượu vang" chưa đủ vì có nhiều dòng theo dung tích, nồng độ.
- Xác định hiệp định áp dụng theo nước xuất xứ thật của hàng, không theo nước có thương hiệu.
- Mở nghị định về biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt của hiệp định đó, bản đang có hiệu lực, tra mức thuế của năm hiện tại cho mã HS.
- So với mức thuế ưu đãi thông thường để biết chênh lệch được hưởng.
- Đọc quy tắc xuất xứ dành cho dòng hàng đó và chứng từ cần có.
- Cộng các thuế khác theo đúng thứ tự tính để ra giá vốn, rồi mới so với giá trên thị trường.
Chỗ hay sai là đọc mức thuế của năm khác trong biểu, vì một bảng thường liệt kê nhiều năm liền nhau. Hãy kiểm cột năm trước khi đọc số.
Tình huống giả định: tiệm đồ ăn nhập khẩu ở Đà Nẵng
Chị Vy mở tiệm bán phô mai, bơ, thịt nguội nhập khẩu ở Đà Nẵng, lấy hàng từ một nhà phân phối ở TP Hồ Chí Minh. Khách quen hỏi: "Báo nói thuế hàng châu Âu giảm rồi, sao giá ở tiệm chưa giảm?". Chị không biết trả lời thế nào.
Câu trả lời có thể nằm ở nhiều chỗ. Có thể mặt hàng chị bán thuộc nhóm có lộ trình dài, năm nay mới giảm một bước nhỏ. Có thể hàng do nhà phân phối nhập từ một kho trung chuyển ở nước ngoài khối, không có giấy chứng nhận xuất xứ phù hợp. Có thể giá gốc tăng vì chi phí sản xuất bên kia tăng. Việc thực tế là hỏi nhà phân phối hàng có hưởng thuế ưu đãi đặc biệt không, và so giá hai ba nguồn. Nếu nguồn nào có ưu đãi mà giá vẫn cao, chị có cơ sở để mặc cả.
Điều chị không cần làm là hứa giảm giá với khách dựa trên tin tức chung. Cam kết giá chỉ nên dựa trên hoá đơn nhập thật.
Ai được lợi và ai chịu sức ép khi thuế giảm theo lộ trình
Người tiêu dùng có thêm lựa chọn và về dài hạn thường được giá tốt hơn khi nhiều nhà nhập khẩu cạnh tranh. Doanh nghiệp dùng nguyên liệu nhập được giảm chi phí đầu vào. Doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam hưởng phần đối ứng: hàng của họ vào thị trường đối tác với thuế thấp hơn.
Phía chịu sức ép là nhà sản xuất trong nước cạnh tranh trực tiếp với hàng nhập, ví dụ người chăn nuôi khi thịt nhập khẩu rẻ hơn, và ngân sách khi nguồn thu từ thuế nhập khẩu giảm. Tranh luận phổ biến không phải là nên hay không nên tham gia hiệp định, mà là ngành chịu sức ép được hỗ trợ chuyển đổi đến đâu, và lộ trình cho từng mặt hàng có đủ dài để họ thích nghi hay không.
Với người đọc tin, điều đáng nhớ là cùng một hiệp định có thể vừa làm giá một món hàng ngoại nhà mình mua rẻ đi chút ít, vừa mở thêm thị trường cho nông sản của chính địa phương mình. Hai tác động này đến ở hai thời điểm khác nhau và ít khi được đặt cạnh nhau trong cùng một bản tin.
Câu hỏi thường gặp
Thuế nhập khẩu về 0% thì hàng nhập khẩu có hết thuế không?
Không. Hàng vẫn chịu thuế giá trị gia tăng khâu nhập khẩu, và nếu thuộc diện chịu thuế tiêu thụ đặc biệt thì vẫn chịu thuế đó. Ô tô, rượu, bia là ví dụ điển hình: thuế nhập khẩu thấp nhưng tổng thuế vẫn lớn.
Làm sao biết một mặt hàng đang ở bước nào của lộ trình cắt giảm?
Tra mã HS trong nghị định về biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt của hiệp định tương ứng, đọc đúng cột năm hiện tại. Nghị định được ban hành cho từng giai đoạn, nên luôn kiểm bản đang có hiệu lực.
Hàng mang thương hiệu châu Âu có được hưởng thuế theo EVFTA không?
Chỉ khi hàng có xuất xứ từ nước thành viên theo quy tắc của hiệp định và có chứng từ hợp lệ. Thương hiệu không quyết định xuất xứ; nơi sản xuất và mức chế biến mới quyết định.
Vì sao giá ô tô nhập từ ASEAN không rẻ như kỳ vọng khi thuế nhập khẩu đã về 0%?
Vì giá xe còn gánh thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế giá trị gia tăng, lệ phí trước bạ, chi phí đáp ứng điều kiện nhập khẩu và chi phí phân phối. Thuế nhập khẩu chỉ là một phần trong tổng chi phí.
Người mua lẻ có quyền đòi giảm giá khi thuế giảm không?
Giá bán do người bán quyết định theo thị trường, trừ mặt hàng nhà nước định giá. Người mua có thể so sánh nhiều nguồn và chọn nơi giá hợp lý; cạnh tranh là cơ chế chính đưa phần giảm thuế tới người mua.
Ngành sản xuất trong nước có được bảo vệ khi thuế nhập khẩu giảm không?
Lộ trình dài cho hàng nhạy cảm là một cách. Ngoài ra, nếu hàng nhập tăng đột biến gây thiệt hại, ngành trong nước có thể đề nghị áp biện pháp phòng vệ thương mại theo thủ tục điều tra.