Nhà nước điều tiết hàng hoá ra vào biên giới bằng khoảng bảy nhóm công cụ: thuế xuất khẩu và nhập khẩu, hạn ngạch, giấy phép, kiểm tra chuyên ngành, quy tắc xuất xứ, phòng vệ thương mại và các biện pháp khẩn cấp như tạm ngừng hay cấm. Khung pháp lý chung là Luật Quản lý ngoại thương năm 2017, đi cùng Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu năm 2016 và các nghị định, thông tư hướng dẫn thay đổi theo từng giai đoạn.
Mỗi công cụ chạm tới túi tiền theo một đường khác nhau. Thuế đẩy giá lên ngay ở cửa khẩu, giấy phép và kiểm tra làm hàng về chậm và tốn thêm chi phí lưu kho, còn phòng vệ thương mại có thể làm một loại nguyên liệu đắt lên với cả một ngành phía sau. Phần dưới đây xếp các công cụ thành một bản đồ để khi đọc một tin điều hành, bạn biết nó thuộc ô nào và hỏi tiếp câu gì.
Vì sao hàng qua biên giới bị quản lý chặt hơn hàng bán trong nước
Một bao gạo bán ở chợ Long Xuyên và một bao gạo xuất sang nước khác giống hệt nhau về chất, nhưng bao thứ hai đi qua một cánh cửa mà nhà nước có thể đóng mở. Cánh cửa đó tồn tại vì ba lý do. Thứ nhất là nguồn thu: thuế nhập khẩu từng là khoản thu lớn của ngân sách, dù nay đã giảm nhiều do các cam kết cắt giảm thuế. Thứ hai là bảo vệ: sức khoẻ con người, an toàn động thực vật, môi trường và an ninh, những thứ không thể kiểm soát sau khi hàng đã vào sâu trong nội địa. Thứ ba là cân đối cung cầu: khi giá thế giới biến động mạnh, lượng hàng chảy ra hay chảy vào có thể làm giá trong nước lệch đi rất nhanh.
Mặt khác, Việt Nam là nền kinh tế mở, ký nhiều hiệp định thương mại và là thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới. Những cam kết đó giới hạn việc nhà nước được dùng công cụ nào, ở mức nào và phải báo trước ra sao. Vì vậy điều tiết thương mại luôn là thế cân bằng: đủ chặt để bảo vệ, nhưng không được biến thành rào cản trá hình mà đối tác có quyền khiếu nại. Hiểu điều này giúp bạn đọc tin chính sách bớt ngạc nhiên khi một biện pháp được áp có thời hạn, có điều kiện, hoặc phải đi qua một cuộc điều tra kéo dài nhiều tháng.
Bảy nhóm công cụ và đường đi tới giá bạn trả
Bảng dưới gom các công cụ theo cách chúng tác động, kèm cơ quan thường gắn với từng nhóm. Tên cơ quan cụ thể có thể đổi sau các đợt sắp xếp bộ máy, nên khi cần chắc chắn hãy tra cổng thông tin của Bộ Công Thương và Bộ Tài chính.
| Nhóm công cụ | Cách làm | Chạm tới giá thế nào | Cơ quan thường gắn |
|---|---|---|---|
| Thuế xuất khẩu, nhập khẩu | Thu một tỷ lệ trên trị giá hoặc một mức tuyệt đối khi hàng qua cửa khẩu | Cộng thẳng vào giá vốn của người nhập | Bộ Tài chính, cơ quan hải quan |
| Hạn ngạch và hạn ngạch thuế quan | Giới hạn lượng, hoặc cho mức thuế thấp trong hạn ngạch và cao ngoài hạn ngạch | Làm khan hàng nhập, giá trong nước cao hơn giá thế giới | Bộ Công Thương |
| Giấy phép, điều kiện | Hàng phải có phép hoặc doanh nghiệp phải đủ điều kiện mới được làm | Tăng chi phí tuân thủ, ít người tham gia hơn | Các bộ quản lý ngành |
| Kiểm tra chuyên ngành | Kiểm dịch, an toàn thực phẩm, chất lượng trước khi thông quan | Thời gian chờ, phí kiểm, phí lưu kho | Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế, Bộ Công Thương |
| Quy tắc xuất xứ | Xác định hàng đến từ đâu để áp thuế ưu đãi hoặc biện pháp riêng | Quyết định hàng được thuế thấp hay thuế thường | Bộ Công Thương, hải quan |
| Phòng vệ thương mại | Thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ sau điều tra | Đẩy giá một loại hàng nhập lên trong vài năm | Bộ Công Thương |
| Biện pháp khẩn cấp | Tạm ngừng, cấm, giới hạn lượng trong tình huống đặc biệt | Cắt nguồn cung đột ngột, giá trong nước dao động | Thủ tướng, các bộ theo thẩm quyền |
Một mặt hàng có thể chịu nhiều công cụ cùng lúc. Thịt nhập khẩu vừa chịu thuế, vừa phải kiểm dịch, vừa cần giấy tờ xuất xứ nếu muốn hưởng thuế ưu đãi theo hiệp định. Khi giá một món hàng ngoại thay đổi, hãy hỏi xem ô nào trong bảng vừa đổi, thay vì chỉ nhìn vào thuế.
Hàng cấm, hàng cần phép và hàng tự do: ba danh mục cần phân biệt
Hàng cấm xuất khẩu, cấm nhập khẩu. Đây là danh mục hẹp, gồm những thứ như vũ khí, ma tuý, một số hoá chất độc, hàng tiêu dùng đã qua sử dụng thuộc diện cấm nhập, một số loài động vật hoang dã thuộc diện cấm theo quy định. Danh mục được ban hành kèm nghị định hướng dẫn Luật Quản lý ngoại thương và được sửa đổi định kỳ, nên đừng dựa vào một danh sách chép lại trên mạng.
Hàng xuất nhập khẩu theo giấy phép hoặc theo điều kiện. Nhóm này không bị cấm, nhưng phải xin phép bộ quản lý ngành hoặc doanh nghiệp phải đáp ứng điều kiện. Ví dụ thường gặp là thuốc, hoá chất, một số thiết bị phát sóng, gạo xuất khẩu với điều kiện về kho và cơ sở xay xát. Người buôn nhỏ hay vấp ở nhóm này vì tưởng hàng hợp pháp thì cứ nhập là được.
Hàng tự do. Phần lớn hàng hoá thuộc nhóm này: chỉ cần khai hải quan, nộp thuế và qua kiểm tra chuyên ngành nếu có. Tự do không có nghĩa là không chịu kiểm soát, mà là không cần xin phép trước.
Cách tự kiểm một mặt hàng. Trước hết tìm mã HS của hàng, sau đó tra mã đó trong các danh mục quản lý của bộ ngành tương ứng và trên Cổng thông tin một cửa quốc gia. Nếu không chắc, hỏi cơ quan hải quan nơi dự định làm thủ tục bằng văn bản trước khi đặt hàng, vì trả hàng về hoặc tiêu huỷ tốn hơn nhiều so với hỏi trước.
Biện pháp khẩn cấp: khi cánh cửa bị khép lại đột ngột
Luật Quản lý ngoại thương cho phép áp dụng biện pháp tạm ngừng hoặc hạn chế xuất khẩu, nhập khẩu trong những tình huống đặc biệt: bảo đảm an ninh lương thực, phòng chống dịch bệnh, đối phó thiên tai, hoặc đáp trả biện pháp của nước khác. Đây là công cụ mạnh nhất và ít được dùng nhất, vì nó cắt đứt hợp đồng đang chạy và làm đối tác mất lòng tin.
Ví dụ giả định: một nhà xe tải ở Đồng Nai chuyên chở hàng ra cảng. Khi một mặt hàng bị tạm ngừng xuất khẩu, những chuyến xe đã nhận đơn bỗng không có hàng để chở, hàng đã ở cảng nằm chờ và phát sinh phí lưu bãi. Ở phía bên kia, giá mặt hàng đó trong nước thường giảm trong ngắn hạn vì lượng hàng không đi được phải bán trong nước, người mua được lợi còn người sản xuất chịu thiệt.
Khi đọc tin về một biện pháp khẩn cấp, ba câu nên hỏi là: áp dụng từ ngày nào và tới khi nào, hợp đồng đã ký trước đó được xử lý ra sao, và có ngoại lệ cho hàng đã thông quan hay hàng đang trên đường hay không. Câu trả lời nằm trong chính văn bản, không phải trong bản tin tóm tắt.
Ai được lợi, ai chịu chi phí khi một công cụ được dùng
Mỗi lần nhà nước đóng bớt hoặc mở rộng cánh cửa, có nhóm được lợi và có nhóm chịu thiệt. Bảng dưới không phán biện pháp nào đúng hay sai, chỉ chỉ ra chi phí đi về đâu.
| Công cụ | Thường được lợi | Thường chịu chi phí |
|---|---|---|
| Tăng thuế nhập khẩu một mặt hàng | Nhà sản xuất trong nước cùng loại, ngân sách | Người mua cuối, doanh nghiệp dùng hàng đó làm nguyên liệu |
| Hạn ngạch nhập khẩu | Người được phân hạn ngạch, nhà sản xuất trong nước | Người tiêu dùng trả giá cao hơn giá thế giới |
| Thuế xuất khẩu nguyên liệu thô | Doanh nghiệp chế biến trong nước có nguyên liệu rẻ hơn | Người khai thác, người bán nguyên liệu thô |
| Tạm ngừng xuất khẩu một nông sản | Người mua trong nước trong ngắn hạn | Nông dân, thương nhân xuất khẩu, uy tín với đối tác |
| Siết kiểm tra chuyên ngành | Sức khoẻ cộng đồng, nhà sản xuất làm đúng chuẩn | Nhà nhập khẩu, thời gian và chi phí lưu kho |
Tranh luận phổ biến quanh mọi biện pháp thường xoay quanh chuyện cân giữa nhóm được lợi tập trung, dễ lên tiếng, với nhóm chịu chi phí phân tán, ít khi nhận ra mình đang trả thêm. Đọc tin theo bảng này giúp bạn thấy cả hai phía, không chỉ phía được nhắc trong tiêu đề.
Đọc một tin điều hành thương mại: câu nên tự hỏi
Tin về thương mại quốc tế thường được viết gọn, dễ gây hiểu nhầm. Trước khi kết luận nó chạm tới việc làm ăn hay chi tiêu của nhà mình, hãy đi qua danh sách câu hỏi sau.
- Biện pháp thuộc nhóm nào trong bảy nhóm trên, và do cơ quan nào ban hành.
- Văn bản đã được ký ban hành hay mới là dự thảo lấy ý kiến, đang trong giai đoạn điều tra hay đã có kết luận.
- Áp cho mã HS nào, xuất xứ từ nước nào, có loại trừ doanh nghiệp hay chủng loại nào không.
- Ngày hiệu lực, thời hạn áp dụng, có lộ trình tăng giảm hay không.
- Hàng của bạn có thật sự nằm trong phạm vi đó, hay chỉ cùng tên gọi thông thường.
- Có bước nào để doanh nghiệp, người dân góp ý hoặc đề nghị loại trừ không.
Chỗ hay sai nhất là đồng nhất tên gọi thường ngày với phạm vi pháp lý. Một tin "áp thuế với thép" có thể chỉ áp cho một loại thép mạ có độ dày nhất định từ một vài nước. Xưởng cơ khí nhỏ dùng loại thép khác hoàn toàn không bị ảnh hưởng, còn người mua cùng loại lại có thể bị ảnh hưởng dù hàng mua qua đại lý trong nước.
Câu hỏi thường gặp
Luật nào là khung chung cho việc quản lý xuất nhập khẩu ở Việt Nam?
Khung chung là Luật Quản lý ngoại thương năm 2017, quy định các biện pháp quản lý, phòng vệ thương mại và xuất xứ. Thuế thì theo Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu năm 2016. Chi tiết nằm ở nghị định và thông tư, cần tra bản hiện hành.
Hàng tự do có cần làm thủ tục gì không?
Có. Hàng tự do vẫn phải khai hải quan, nộp thuế nếu có và qua kiểm tra chuyên ngành nếu thuộc diện kiểm. Tự do chỉ có nghĩa là không phải xin giấy phép trước khi nhập hoặc xuất.
Biện pháp tạm ngừng xuất khẩu có áp cho hợp đồng đã ký không?
Tuỳ nội dung từng văn bản. Có văn bản cho phép thực hiện tiếp hợp đồng đã ký, đã đăng ký tờ khai, có văn bản không. Bạn phải đọc điều khoản chuyển tiếp trong chính văn bản đó thay vì dựa vào bản tin tóm tắt.
Vì sao Việt Nam không tự do tăng thuế nhập khẩu khi cần bảo vệ sản xuất trong nước?
Vì Việt Nam đã cam kết mức thuế trần trong Tổ chức Thương mại Thế giới và lộ trình cắt giảm trong các hiệp định thương mại tự do. Muốn bảo vệ ngoài mức đó phải dùng các công cụ được thừa nhận như phòng vệ thương mại, có điều tra và có thời hạn.
Hộ kinh doanh nhỏ nhập hàng có phải quan tâm tới những công cụ này không?
Có, nhất là kiểm tra chuyên ngành và danh mục hàng cần giấy phép. Nhiều hộ nhập thực phẩm, mỹ phẩm, đồ chơi trẻ em lần đầu bị giữ hàng vì không biết mặt hàng phải kiểm tra trước thông quan. Hỏi hải quan trước khi đặt hàng rẻ hơn nhiều so với xử lý sau.
Tra danh mục hàng cấm và hàng cần giấy phép ở đâu cho chắc?
Tra văn bản gốc trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ, cổng của Bộ Công Thương và các bộ quản lý ngành, cùng Cổng thông tin một cửa quốc gia. Danh mục sửa đổi định kỳ, vì vậy luôn kiểm ngày ban hành của văn bản bạn đang đọc.