DieuTiet.comĐiều Tiết
Thương mại quốc tế và hàng rào

Thuế xuất khẩu là gì: vì sao khoáng sản, gỗ thô chịu thuế còn đa số hàng thì không

Thuế xuất khẩu ở Việt Nam chủ yếu áp cho tài nguyên, khoáng sản thô, gỗ và một số phế liệu, nhằm giữ nguyên liệu cho chế biến. Ai được lợi, ai chịu chi phí.

Excavator loading crushed stone into a dump truck at a quarry in northern Vietnam, dust in the air, workers in helmets far away, wide aerial angle, overcast light

Thuế xuất khẩu là khoản thuế thu khi hàng hoá đi ra khỏi Việt Nam; khác với thuế nhập khẩu áp cho rất nhiều mặt hàng, thuế xuất khẩu chỉ áp cho một danh mục hẹp, chủ yếu là tài nguyên, khoáng sản thô, gỗ và một số phế liệu, nhằm giữ nguyên liệu cho chế biến trong nước và hạn chế khai thác cạn kiệt. Khung pháp lý là Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu năm 2016; biểu thuế cụ thể do Chính phủ ban hành và điều chỉnh theo từng giai đoạn.

Phần lớn hàng hoá Việt Nam bán ra nước ngoài, từ gạo, cà phê tới điện thoại, quần áo, không chịu thuế xuất khẩu hoặc chịu mức 0%. Lý do rất đơn giản: nước nào cũng muốn bán được nhiều hàng, đánh thuế lên hàng bán ra là tự làm hàng mình đắt hơn trên thị trường thế giới. Câu hỏi đáng giải thích là vì sao vẫn có một số mặt hàng bị đánh thuế, và mức thuế đó chạm tới ai.

Thuế xuất khẩu và thuế nhập khẩu: hai chiều, hai mục đích

Hai loại thuế cùng nằm trong một luật nhưng phục vụ mục đích gần như ngược nhau.

Tiêu chíThuế nhập khẩuThuế xuất khẩu
Áp khi nàoHàng đi vào Việt NamHàng đi ra khỏi Việt Nam
Phạm viRất rộng, gần như mọi dòng hàng đều có mức thuế, dù nhiều mức đã về 0% theo hiệp địnhHẹp, chủ yếu tài nguyên, khoáng sản, lâm sản thô, một số phế liệu
Mục đích chínhNguồn thu, bảo hộ sản xuất trong nướcGiữ nguyên liệu cho chế biến, hạn chế khai thác, ổn định cung trong nước
Ai chịu trước tiênNgười nhập khẩu, rồi chuyển vào giá bán trong nướcNgười xuất khẩu, thường đẩy ngược về giá mua nguyên liệu trong nước
Ràng buộc quốc tếMức trần theo cam kết với Tổ chức Thương mại Thế giới và lộ trình hiệp địnhMột số hiệp định có điều khoản hạn chế hoặc xoá thuế xuất khẩu với hàng nhất định

Dòng "ai chịu trước tiên" là chỗ dễ nhầm. Thuế nhập khẩu thường làm giá trong nước tăng; thuế xuất khẩu thì thường làm giá trong nước của mặt hàng đó thấp hơn so với không có thuế, vì bán ra nước ngoài kém hấp dẫn hơn nên hàng ở lại trong nước nhiều hơn.

Ba lý do để đánh thuế hàng bán ra

Lý do đầu tiên là khuyến khích chế biến sâu. Nếu bán quặng thô hay gỗ tròn ra nước ngoài cũng có lời như bán sản phẩm đã chế biến, người khai thác sẽ chọn cách đơn giản nhất. Thuế xuất khẩu làm cho bán thô kém hấp dẫn hơn, đẩy nguyên liệu về phía nhà máy chế biến trong nước, nơi tạo thêm việc làm và giá trị gia tăng. Nhiều mặt hàng có mức thuế giảm dần theo mức độ chế biến: càng thô càng chịu thuế cao, càng tinh càng thấp hoặc bằng 0.

Lý do thứ hai là bảo vệ tài nguyên không tái tạo. Khoáng sản khai thác xong là hết; thuế xuất khẩu, cùng với thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường thu ở khâu khai thác, là cách làm cho tốc độ khai thác chậm lại và giữ một phần giá trị cho ngân sách. Lý do thứ ba là ổn định cung trong nước với một số loại nguyên liệu, ví dụ phế liệu kim loại mà ngành luyện trong nước cần.

Ba lý do này nghe hợp lý nhưng đều có cái giá: người khai thác, người trồng rừng và người thu gom phế liệu bán được giá thấp hơn, trong khi lợi ích đi về phía nhà chế biến và ngân sách.

Tình huống giả định: hộ trồng rừng keo ở Quảng Trị

Hộ ông Lực trồng keo ở vùng đồi Quảng Trị, sau năm sáu năm thì khai thác bán cho thương lái. Gỗ keo của ông có thể đi theo nhiều đường: làm dăm gỗ, làm gỗ xẻ, hoặc vào nhà máy làm ván ghép và đồ nội thất. Nếu sản phẩm thô như gỗ tròn hoặc một số dạng sơ chế chịu thuế xuất khẩu, thương lái mua để xuất thô sẽ trả thấp hơn, còn nhà máy chế biến trong nước có nguyên liệu với giá dễ chịu hơn.

Với hộ ông Lực, điều thực tế là giá gỗ tại bìa rừng phản ánh cả chính sách thuế lẫn nhu cầu của nhà máy quanh vùng. Khi đọc tin "điều chỉnh thuế xuất khẩu với một số mặt hàng gỗ", câu nên hỏi là mặt hàng nào, gỗ của mình đi vào khâu nào. Nếu gỗ của ông chủ yếu bán cho nhà máy ván trong tỉnh, thay đổi thuế với dăm gỗ hay gỗ tròn chỉ tác động gián tiếp qua mặt bằng giá chung.

Một lưu ý khác là gỗ có chứng chỉ quản lý rừng bền vững thường được nhà máy làm hàng xuất khẩu sang các thị trường khó tính trả giá cao hơn. Đó là kênh nâng giá mà chính sách thuế không thay thế được. Trước khi kéo dài chu kỳ trồng hay đổi đầu mối bán, hộ trồng rừng nên hỏi cán bộ lâm nghiệp xã về chương trình hỗ trợ cấp chứng chỉ theo nhóm hộ, vì làm riêng lẻ chi phí thường quá sức một hộ.

Một phép tính ví dụ: thuế xuất khẩu chạm tới giá bán ở mỏ, ở rừng thế nào

Mọi con số dưới đây là ví dụ tròn để minh hoạ cơ chế, không phải mức thuế hay giá thật của mặt hàng nào. Giả định một loại nguyên liệu thô có giá bán ra nước ngoài 1.000 đồng một đơn vị, chi phí vận chuyển ra cảng 100 đồng, thuế xuất khẩu ví dụ 10% trên giá xuất.

KhoảnKhông có thuếCó thuế ví dụ 10%
Giá bán ra nước ngoài1.0001.000
Thuế xuất khẩu0100
Chi phí vận chuyển, thủ tục100100
Giá tối đa đầu mối có thể trả cho người bán nguyên liệu900800
Nhà chế biến trong nước cần trả để giành được nguyên liệutrên 900trên 800

Phép tính cho thấy thuế xuất khẩu kéo mặt bằng giá nguyên liệu trong nước xuống, và nhà chế biến trong nước chỉ cần trả cao hơn mức thấp đó là giành được hàng. Đó chính là cách thuế "chuyển" lợi thế cho chế biến. Trên thực tế, người mua nước ngoài có thể chịu một phần thuế nếu họ khó tìm nguồn khác, nên phần người bán trong nước gánh có thể nhỏ hơn trong ví dụ.

Ai được lợi, ai chịu chi phí, và tranh luận quanh mức thuế

Được lợi: doanh nghiệp chế biến trong nước. Họ có nguyên liệu với giá thấp hơn mức giá thế giới mà lẽ ra người bán thô có thể bán ra. Ngành chế biến lớn lên, kéo theo việc làm.

Được lợi: ngân sách và mục tiêu bảo tồn. Có thêm nguồn thu, tốc độ khai thác chậm lại so với khi không có thuế.

Chịu chi phí: người khai thác, người trồng, người thu gom. Giá bán của họ thấp hơn, và với hộ nhỏ, khoản chênh này có thể đáng kể.

Tranh luận: chế biến có thật sự tăng. Một số ý kiến cho rằng thuế cao chỉ đẩy hàng sang buôn lậu qua biên giới hoặc khai sai mức độ chế biến, chứ không tạo ra nhà máy mới. Ý kiến khác chỉ ra những ngành đã lớn lên nhờ nguồn nguyên liệu được giữ lại.

Tranh luận: cam kết quốc tế. Một số hiệp định thương mại có điều khoản về thuế xuất khẩu, nên mức thuế không thể tăng tuỳ ý với hàng xuất sang các nước đối tác. Đây là lý do có mặt hàng chịu thuế xuất khẩu với thị trường này nhưng không với thị trường khác.

Những điều hay hiểu nhầm về thuế xuất khẩu

Tưởng thuế xuất khẩu do người mua nước ngoài trả. Về pháp lý, người làm thủ tục xuất khẩu ở Việt Nam nộp thuế. Về kinh tế, ai gánh phụ thuộc vào việc bên nào có nhiều lựa chọn hơn; với hàng mà thế giới có nhiều nguồn thay thế, người bán trong nước thường gánh phần lớn.

Nghĩ rằng hàng xuất khẩu thì không bao giờ chịu thuế. Phần lớn hàng không chịu, nhưng tài nguyên, khoáng sản và lâm sản thô là ngoại lệ có chủ đích. Người buôn nhỏ bán khoáng sản, đá, cát, gỗ ra nước ngoài lần đầu hay bất ngờ ở điểm này.

Nhầm thuế suất 0% với không thuộc diện chịu thuế. Một mặt hàng có thể có tên trong biểu thuế với mức 0%, nghĩa là nhà nước có thể nâng mức đó lên khi cần mà không phải đưa hàng vào biểu mới. Hàng không có tên trong biểu nhìn chung không chịu thuế xuất khẩu, nhưng có quy định riêng với một số sản phẩm chế biến từ tài nguyên, khoáng sản, nên vẫn cần tra kỹ mã hàng.

Nghĩ thuế xuất khẩu là công cụ thu ngân sách chính. Nguồn thu từ thuế xuất khẩu nhỏ so với các sắc thuế khác; mục tiêu chính là định hướng dòng nguyên liệu, không phải thu tiền.

Tự tra một mặt hàng có chịu thuế xuất khẩu hay không

Người bán hàng ra nước ngoài lần đầu, hoặc hộ kinh doanh bán nguyên liệu cho đầu mối xuất khẩu, có thể tự tra theo các bước sau.

  1. Xác định đúng mã HS của mặt hàng, chú ý mức độ chế biến, vì cùng một loại vật liệu nhưng dạng thô và dạng đã chế biến nằm ở các mã khác nhau.
  2. Tra mã đó trong Biểu thuế xuất khẩu hiện hành, ban hành kèm nghị định của Chính phủ về biểu thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu.
  3. Kiểm tra mặt hàng có thuộc diện cấm xuất khẩu hoặc xuất khẩu theo giấy phép không, vì một số khoáng sản và lâm sản không chỉ chịu thuế mà còn bị hạn chế.
  4. Nếu xuất sang nước có hiệp định thương mại tự do, xem hiệp định đó có cam kết riêng về thuế xuất khẩu không.
  5. Khi vẫn không chắc, gửi câu hỏi bằng văn bản tới cơ quan hải quan nơi làm thủ tục để có câu trả lời chính thức.

Chỗ hay sai là khai mức độ chế biến cao hơn thực tế để hưởng thuế thấp. Cơ quan hải quan có thể lấy mẫu phân tích, và khai sai bị truy thu kèm phạt.

Câu hỏi thường gặp

Hàng nông sản như gạo, cà phê có chịu thuế xuất khẩu không?

Theo chính sách chung, đa số nông sản chế biến và hàng công nghiệp không chịu thuế xuất khẩu hoặc chịu mức 0%. Thuế xuất khẩu tập trung vào tài nguyên, khoáng sản, lâm sản thô và một số phế liệu, nhưng cần tra biểu thuế hiện hành cho mã hàng cụ thể.

Thuế xuất khẩu khác thuế tài nguyên thế nào?

Thuế tài nguyên thu ở khâu khai thác, dù tài nguyên được bán trong nước hay xuất khẩu. Thuế xuất khẩu chỉ thu khi hàng đi ra khỏi Việt Nam. Một mặt hàng khoáng sản có thể chịu cả hai.

Vì sao cùng một vật liệu mà dạng thô chịu thuế cao, dạng chế biến chịu thuế thấp?

Vì mục tiêu là khuyến khích chế biến trong nước. Mức thuế giảm dần theo mức độ chế biến làm cho việc bán sản phẩm đã chế biến có lợi hơn bán thô, kéo nguyên liệu về nhà máy trong nước.

Thuế xuất khẩu có làm giá trong nước của mặt hàng đó giảm không?

Thường là có xu hướng thấp hơn so với khi không có thuế, vì bán ra nước ngoài kém hấp dẫn hơn nên lượng hàng ở lại trong nước nhiều hơn. Người mua trong nước được lợi, người bán nguyên liệu chịu phần chênh.

Hiệp định thương mại có ảnh hưởng tới thuế xuất khẩu không?

Có thể. Một số hiệp định có cam kết hạn chế hoặc xoá thuế xuất khẩu với các mặt hàng nhất định khi xuất sang nước thành viên. Vì vậy phải xem cả thị trường đích, không chỉ mã hàng.

Hộ kinh doanh bán nguyên liệu cho đầu mối xuất khẩu có phải nộp thuế xuất khẩu không?

Không trực tiếp; người làm thủ tục xuất khẩu là người nộp. Nhưng giá đầu mối trả cho hộ đã tính tới khoản thuế đó, nên thay đổi thuế xuất khẩu vẫn chạm tới giá bán của hộ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138