Hàng hoá, dịch vụ do Nhà nước định giá là những thứ mà cơ quan nhà nước có thẩm quyền trực tiếp quyết định mức giá cụ thể, giá tối đa, giá tối thiểu hoặc khung giá, thay vì để người bán tự đặt; chúng được liệt kê trong danh mục kèm Luật Giá 2023 và trong các luật chuyên ngành. Nhóm này thường là dịch vụ công, hàng hoá độc quyền tự nhiên, hoặc thứ được Nhà nước đặt hàng, trợ giá.
Khác với bình ổn giá chỉ có thời hạn, định giá là cơ chế thường xuyên. Người mua không mặc cả được, người bán cũng không tự tăng được, mọi thay đổi phải đi qua phương án giá và quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Bài này giải thích vì sao một mặt hàng thuộc diện định giá, bốn hình thức định giá, các ví dụ đời thường và cách đọc một quyết định điều chỉnh giá.
Vì sao một thứ thuộc diện Nhà nước định giá
Độc quyền tự nhiên. Có những dịch vụ mà về kỹ thuật chỉ nên có một mạng lưới, như đường ống nước sạch hay lưới truyền tải điện. Không có cạnh tranh thì để đơn vị cung cấp tự đặt giá rất dễ dẫn đến giá cao; Nhà nước đặt giá hoặc khung giá để thay vai trò của cạnh tranh.
Dịch vụ công do ngân sách hỗ trợ. Học phí trường công, giá dịch vụ khám chữa bệnh ở cơ sở công một phần được ngân sách và quỹ bảo hiểm gánh. Khi Nhà nước trả một phần, Nhà nước cũng quyết định phần người dân trả.
Tài sản, tài nguyên của Nhà nước. Giá thuê đất công, giá bán tài sản nhà nước, giá sử dụng một số công trình đầu tư bằng vốn nhà nước được định để bảo vệ tài sản chung.
Hàng hoá Nhà nước đặt hàng hoặc mua vào. Ví dụ giá mua hàng dự trữ quốc gia, giá đặt hàng một số dịch vụ công ích. Ở đây Nhà nước là bên mua, nên phải tự xác định mức giá hợp lý.
Mặt hàng chiến lược cần ổn định lâu dài. Một số mặt hàng có vai trò lớn với kinh tế vĩ mô được đặt trong khung giá để doanh nghiệp vận hành nhưng không vượt giới hạn, như cơ chế khung với giá bán lẻ điện bình quân.
Bốn hình thức định giá và ví dụ quen thuộc
Luật Giá 2023 dùng các hình thức định giá dưới đây. Ví dụ trong bảng là các nhóm thường gặp; cơ quan quyết định và hình thức cụ thể của từng mặt hàng phải đối chiếu danh mục và luật chuyên ngành hiện hành.
| Hình thức | Nghĩa là | Ví dụ thường gặp |
|---|---|---|
| Giá cụ thể | Một mức giá xác định, người bán áp đúng mức đó | Một số giá dịch vụ khám chữa bệnh trong cơ sở công |
| Giá tối đa | Mức trần, người bán được bán thấp hơn nhưng không cao hơn | Một số dịch vụ công ích, giá trong thời gian bình ổn |
| Giá tối thiểu | Mức sàn, không được bán hoặc mua thấp hơn | Ít dùng, áp trong tình huống bảo vệ người bán hoặc tài sản công |
| Khung giá | Khoảng từ thấp đến cao, cấp dưới quyết định giá cụ thể trong khung | Khung giá nước sạch để tỉnh quyết định giá cụ thể, khung học phí để địa phương, cơ sở áp dụng |
Học phí và giá đất là hai ví dụ cho thấy định giá không chỉ do Luật Giá điều chỉnh: học phí theo pháp luật về giáo dục, giá đất theo pháp luật về đất đai. Luật Giá đóng vai trò khung chung, còn luật chuyên ngành quy định chi tiết.
Phương án giá: con số được làm ra thế nào
Với hàng hoá, dịch vụ do Nhà nước định giá, mức giá không được đặt ra tuỳ ý. Đơn vị sản xuất, cung ứng hoặc cơ quan được giao phải lập phương án giá, trình bày các khoản chi phí cấu thành: nguyên liệu, nhân công, khấu hao, chi phí quản lý, lợi nhuận dự kiến nếu có, theo phương pháp định giá do cơ quan có thẩm quyền ban hành. Cơ quan chuyên môn thẩm định phương án, có thể lấy ý kiến các bên liên quan, rồi trình cấp có thẩm quyền quyết định.
Cách làm này có ưu điểm là con số có căn cứ và có thể giải trình. Nhưng nó cũng có điểm yếu được nhắc nhiều: đơn vị lập phương án có xu hướng khai chi phí cao, cơ quan thẩm định khó kiểm chứng hết; và việc giá dựa trên chi phí làm giảm áp lực tiết kiệm chi phí. Vì thế nhiều lĩnh vực bổ sung yêu cầu kiểm toán, công khai phương án, hoặc so sánh với đơn vị tương tự.
Thời gian từ khi lập phương án đến khi có quyết định thường không ngắn. Đó là lý do giá một số dịch vụ công có thể đứng yên nhiều năm rồi điều chỉnh một lần với mức tăng lớn, khiến người dùng cảm thấy bị sốc dù chi phí thật đã tăng dần từ trước.
Ví dụ: gia đình ở Lâm Đồng đọc quyết định điều chỉnh giá nước
Giả định một gia đình bốn người ở Lâm Đồng nhận thông báo từ đơn vị cấp nước rằng giá nước sinh hoạt sẽ điều chỉnh từ một ngày nhất định. Người chồng lo hoá đơn tăng mạnh và muốn biết ai quyết định chuyện này.
Giá nước sạch là ví dụ điển hình của khung giá: cấp trung ương ban hành khung và phương pháp tính, uỷ ban nhân dân tỉnh quyết định giá cụ thể trên địa bàn dựa trên phương án của đơn vị cấp nước. Vì vậy văn bản cần tìm là quyết định của uỷ ban nhân dân tỉnh về giá nước sạch, không phải thông báo của công ty. Trong quyết định thường có biểu giá theo mức tiêu thụ và theo nhóm khách hàng, kèm lộ trình nếu tăng theo nhiều năm.
Gia đình có thể làm ba việc. Đọc biểu giá để biết mức tiêu thụ của nhà mình rơi vào bậc nào, nhân thử với lượng nước trung bình mỗi tháng để biết hoá đơn đổi bao nhiêu. Kiểm tra xem mình có thuộc nhóm được hỗ trợ không, ví dụ hộ nghèo, hộ chính sách theo quy định của tỉnh. Và nếu thấy hoá đơn sau ngày áp dụng không khớp biểu giá, phản ánh với đơn vị cấp nước rồi với sở tài chính nếu chưa được giải quyết.
Định giá, bình ổn và kê khai: đừng lẫn ba khái niệm
Đây là ba cơ chế khác nhau trong cùng Luật Giá, và tin tức hay dùng lẫn.
- Định giá: Nhà nước quyết định mức giá hoặc khung giá, áp dụng thường xuyên với hàng hoá, dịch vụ trong danh mục định giá.
- Bình ổn giá: Nhà nước can thiệp có thời hạn khi giá mặt hàng trong danh mục bình ổn biến động bất thường; định giá tạm thời chỉ là một trong các biện pháp có thể dùng.
- Kê khai giá: người bán tự đặt giá nhưng phải gửi thông tin trước cho cơ quan quản lý; Nhà nước không quyết mức giá.
- Niêm yết giá: nghĩa vụ chung của mọi người bán với mọi hàng hoá, dịch vụ, kể cả hàng do Nhà nước định giá.
Một mặt hàng có thể nằm trong nhiều danh mục, và cơ chế áp dụng tuỳ thời điểm. Ví dụ, giá bán lẻ điện vừa có khung do Nhà nước quy định, vừa có cơ chế điều chỉnh mức bình quân theo chi phí đầu vào; chi tiết thuộc phần giá điện và không nhắc lại ở đây.
Khi đọc một tin có chữ giá, hãy tìm động từ: Nhà nước quyết định, áp dụng biện pháp, hay doanh nghiệp kê khai. Động từ cho biết cơ chế nào đang chạy và ai chịu trách nhiệm về con số.
Ai được lợi, ai chịu chi phí khi Nhà nước định giá
Người dùng dịch vụ thiết yếu được bảo vệ khỏi giá độc quyền. Không có định giá, một đơn vị cấp nước duy nhất trong vùng có thể đặt giá cao mà người dân không có lựa chọn khác.
Nhưng giá thấp hơn chi phí thì có người phải bù. Nếu giá định thấp hơn chi phí thật, phần chênh hoặc do ngân sách bù, hoặc đơn vị cung cấp cắt giảm đầu tư, chất lượng dịch vụ đi xuống. Người dùng trả ít tiền hơn nhưng có thể trả bằng việc nước yếu, đường xuống cấp, bệnh viện quá tải.
Điều chỉnh chậm dồn áp lực. Giá đứng yên lâu rồi tăng một lần nhiều gây sốc. Một số ý kiến đề xuất điều chỉnh định kỳ, nhỏ và đều để người dân dễ thích nghi; ý kiến khác lo rằng điều chỉnh đều đặn biến thành tăng giá tự động.
Minh bạch phương án giá là điểm mấu chốt. Các bên tranh luận thường gặp nhau ở yêu cầu công khai phương án giá và các khoản chi phí, để người dân hiểu vì sao giá đổi.
Tự kiểm một khoản thu có đúng giá Nhà nước định không
Với các khoản như học phí, viện phí, tiền nước, phí sử dụng công trình, bạn có quyền biết căn cứ của con số. Vài bước sau giúp tự kiểm mà không cần am hiểu pháp luật.
- Hỏi đơn vị thu: mức này áp dụng theo quyết định nào, của cơ quan nào, từ ngày nào. Đơn vị cung cấp dịch vụ công phải trả lời được.
- Tìm quyết định đó trên cổng thông tin của tỉnh hoặc của bộ quản lý ngành, đọc phần biểu giá và đối tượng áp dụng.
- Đối chiếu hoá đơn, biên lai của bạn với đúng dòng trong biểu giá: đúng nhóm khách hàng, đúng mức tiêu thụ, đúng loại dịch vụ.
- Kiểm các khoản thu thêm ngoài biểu giá: khoản đó có căn cứ không, có phải tự nguyện không.
- Nếu thấy chênh, phản ánh bằng văn bản với đơn vị thu trước, giữ bản sao; chưa được giải quyết thì gửi tới cơ quan tài chính hoặc cơ quan quản lý ngành của tỉnh.
Nhiều khiếu nại về học phí, viện phí thực ra không nằm ở mức giá chính mà ở các khoản thu kèm theo. Tách rõ phần nào do Nhà nước định, phần nào là dịch vụ tự nguyện giúp bạn biết khoản nào có quyền từ chối.
Câu hỏi thường gặp
Học phí trường công do ai quyết định?
Học phí được quy định theo pháp luật về giáo dục: cấp trung ương ban hành khung và nguyên tắc, địa phương và cơ sở giáo dục quyết định mức cụ thể trong khung theo phân cấp. Mức áp dụng ở nơi bạn ở cần tra văn bản của tỉnh.
Giá nước sạch có phải mỗi tỉnh một khác không?
Đúng. Giá nước sạch có khung và phương pháp tính chung, còn giá cụ thể do uỷ ban nhân dân cấp tỉnh quyết định trên cơ sở phương án của đơn vị cấp nước. Vì vậy giá nước ở các tỉnh có thể khác nhau.
Nhà nước định giá có nghĩa là giá không bao giờ tăng không?
Không. Giá do Nhà nước định vẫn được điều chỉnh khi chi phí thay đổi, nhưng phải qua phương án giá, thẩm định và quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Thay đổi thường chậm hơn so với giá thị trường.
Danh mục hàng hoá do Nhà nước định giá xem ở đâu?
Danh mục được quy định kèm Luật Giá 2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, và trong các luật chuyên ngành như giáo dục, y tế, đất đai. Bạn tra toàn văn trên Cổng thông tin điện tử Chính phủ hoặc cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật quốc gia.
Phương án giá có được công khai không?
Mức độ công khai tuỳ lĩnh vực và quy định từng thời kỳ. Nhiều trường hợp phương án giá được lấy ý kiến hoặc công bố tóm tắt khi điều chỉnh. Quyết định giá cuối cùng thì được ban hành công khai để áp dụng.
Đơn vị cung cấp tự ý thu cao hơn giá Nhà nước định thì sao?
Thu cao hơn mức giá cụ thể hoặc vượt giá tối đa do Nhà nước quy định là vi phạm và có thể bị xử phạt, buộc hoàn trả phần thu sai. Người dùng nên giữ hoá đơn, biên lai và phản ánh tới cơ quan tài chính hoặc cơ quan quản lý ngành.