Cây xăng có lúc đóng cửa hoặc treo biển hết hàng chủ yếu vì ba lý do: chiết khấu mà nhà cung cấp dành cho cửa hàng xuống quá thấp, có khi bằng không, khiến bán càng nhiều càng lỗ; nguồn cung từ doanh nghiệp đầu mối bị gián đoạn; và tâm lý găm hàng, ngại nhập hàng trước kỳ điều chỉnh giá. Ba nguyên nhân này có thể chồng lên nhau, như từng xảy ra ở một số địa phương trong các giai đoạn giá thế giới biến động mạnh.
Để hiểu vì sao, cần nhìn cả chuỗi phân phối: từ doanh nghiệp đầu mối nhập khẩu hoặc mua từ nhà máy lọc dầu, qua các tầng phân phối, đại lý, tới cửa hàng bán lẻ. Giá bán lẻ bị chặn trên bởi giá cơ sở, nên mọi chi phí và lợi nhuận của cả chuỗi phải nằm trong khoảng giữa giá nhập và mức trần đó. Khi khoảng này hẹp lại, mắt xích yếu nhất, thường là cửa hàng nhỏ, chịu đầu tiên.
Các mắt xích trong chuỗi phân phối xăng dầu
Theo quy định hiện hành về kinh doanh xăng dầu, chuỗi phân phối gồm nhiều loại thương nhân với quyền và nghĩa vụ khác nhau. Bảng dưới mô tả ở mức nguyên tắc.
| Mắt xích | Làm gì | Nghĩa vụ đáng chú ý |
|---|---|---|
| Thương nhân đầu mối | Nhập khẩu hoặc mua từ nhà máy lọc dầu trong nước, có hệ thống kho, cảng | Bảo đảm tổng nguồn được giao, duy trì mức dự trữ bắt buộc, trích chi quỹ bình ổn |
| Thương nhân phân phối | Mua từ đầu mối, bán cho tổng đại lý, đại lý, cửa hàng | Phải có hệ thống phân phối riêng; việc mua bán qua lại giữa các nhà phân phối bị hạn chế theo quy định từng thời kỳ |
| Tổng đại lý, đại lý | Bán hàng theo hợp đồng với nhà cung cấp, hưởng thù lao hoặc chiết khấu | Chỉ lấy hàng từ một nhà cung cấp theo hợp đồng |
| Cửa hàng bán lẻ | Bán trực tiếp cho người tiêu dùng | Niêm yết giá, bán đúng giá, bảo đảm hoạt động liên tục theo thời gian đã đăng ký |
Tên gọi và quy định chi tiết từng mắt xích đã được sửa nhiều lần qua các nghị định về kinh doanh xăng dầu. Khi đọc tin, nên chú ý tin đang nói về mắt xích nào, vì một thay đổi ở tầng đầu mối có thể không tác động gì tới cửa hàng, còn một thay đổi chiết khấu ở tầng phân phối thì tác động ngay.
Chiết khấu là gì và vì sao nó quyết định cây xăng có mở cửa
Chiết khấu là khoảng chênh giữa giá cửa hàng bán cho người mua và giá cửa hàng phải trả cho nhà cung cấp. Ví dụ giá bán lẻ là 20.000 đồng mỗi lít, cửa hàng mua vào 19.200 đồng, chiết khấu là 800 đồng (số ví dụ). Từ 800 đồng đó, cửa hàng trả lương nhân viên, tiền điện, thuê đất, khấu hao bồn, phòng cháy chữa cháy, lãi vay và giữ phần lời.
Vì giá bán lẻ bị chặn trên bởi giá cơ sở, cửa hàng không thể tự tăng giá khi chiết khấu giảm. Nếu nhà cung cấp phía trên cũng gặp khó, chẳng hạn giá nhập thực tế cao hơn mức tính trong giá cơ sở, họ sẽ giảm chiết khấu cho tầng dưới. Khi chiết khấu xuống thấp hơn chi phí vận hành, mỗi lít bán ra là lỗ. Cửa hàng nhỏ, ít vốn, là nơi buộc phải bán cầm chừng hoặc đóng cửa trước.
Đây là lý do các cuộc thảo luận về sửa quy định thường xoay quanh việc tính chi phí định mức trong giá cơ sở sát thực tế hơn, và làm rõ cách chia chiết khấu trong chuỗi. Người mua không thấy chiết khấu, nhưng khi nó biến mất, họ thấy ngay bằng một cây xăng treo biển nghỉ.
Nguồn cung gián đoạn đến từ đâu
Nhà máy lọc dầu trong nước bảo dưỡng hoặc gặp sự cố. Khi một nhà máy giảm công suất, phần thiếu phải bù bằng nhập khẩu. Nhập khẩu cần thời gian đặt hàng, thuê tàu, nên có thể hụt hàng ngắn hạn ở một số khu vực.
Doanh nghiệp đầu mối gặp khó về vốn hoặc tín dụng. Nhập một tàu xăng cần vốn rất lớn. Khi giá thế giới cao và vay vốn khó, một số đầu mối giảm lượng nhập, các tầng phía dưới phụ thuộc vào họ cũng thiếu hàng theo.
Dự trữ bắt buộc không đủ. Quy định yêu cầu thương nhân đầu mối duy trì một mức dự trữ tối thiểu tính theo số ngày cung ứng. Khi mức này không được bảo đảm, cú sốc nguồn cung lan nhanh hơn. Mức cụ thể theo quy định hiện hành, bạn tra văn bản của Bộ Công Thương.
Hệ thống phân phối nhiều tầng. Cửa hàng chỉ được lấy hàng từ nhà cung cấp theo hợp đồng. Nếu nhà cung cấp đó thiếu hàng, cửa hàng khó chuyển sang nguồn khác ngay, dù đầu mối khác vẫn còn hàng.
Luật nói gì về việc cây xăng ngừng bán
Theo quy định hiện hành về kinh doanh xăng dầu, cửa hàng bán lẻ phải bảo đảm bán hàng liên tục trong thời gian đã đăng ký hoặc niêm yết. Muốn tạm ngừng, cửa hàng phải có lý do chính đáng và thông báo theo quy định. Ngừng bán không có lý do, đặc biệt trước giờ điều chỉnh giá, có thể bị xử phạt hành chính theo các quy định về xử phạt vi phạm trong lĩnh vực thương mại.
Thông thường vào các ngày điều chỉnh giá hoặc giai đoạn nguồn cung căng thẳng, cơ quan quản lý thị trường địa phương tăng kiểm tra. Họ đối chiếu lượng hàng tồn trong bồn với lý do “hết hàng” mà cửa hàng đưa ra. Nếu bồn còn hàng mà treo biển hết, đó là dấu hiệu găm hàng.
Tuy nhiên, khi chiết khấu thực sự âm, xử phạt cửa hàng không giải quyết được gốc vấn đề. Cơ quan quản lý vì thế thường kết hợp hai việc: kiểm tra chống găm hàng ở cửa hàng, đồng thời yêu cầu đầu mối, nhà phân phối bảo đảm nguồn và chiết khấu hợp lý cho tầng dưới. Mức xử phạt cụ thể, bạn tra nghị định xử phạt đang có hiệu lực.
Khi chiết khấu bị bóp, ai được và ai mất
Một đợt chiết khấu thấp kéo dài không tác động đều lên mọi người. Bảng dưới đây gợi ý cách nhìn, không đo lường con số cụ thể.
| Nhóm | Tác động thường thấy | Phản ứng phổ biến |
|---|---|---|
| Cửa hàng nhỏ, độc lập | Lỗ trên từng lít, cạn vốn nhanh | Bán cầm chừng, rút giờ mở cửa, có nơi tạm nghỉ |
| Hệ thống cửa hàng lớn của đầu mối | Lời giảm nhưng chịu được nhờ quy mô và nguồn hàng chủ động | Duy trì bán, có khi mở rộng thị phần |
| Người mua ở đô thị | Phải đi xa hơn một chút hoặc xếp hàng | Chuyển sang cửa hàng khác còn bán |
| Người mua ở vùng xa, nông thôn | Ít lựa chọn, có khi phải mua xăng đóng chai giá cao | Đi xa, chờ đợi, chịu chi phí thêm |
| Cơ quan quản lý | Áp lực kiểm tra, xử lý phản ánh | Kiểm tra găm hàng, yêu cầu bảo đảm nguồn và rà soát chi phí định mức |
Bảng cho thấy chiết khấu thấp không chỉ là chuyện giữa doanh nghiệp với nhau. Nó dồn chi phí về phía cửa hàng nhỏ và người mua ở nơi ít lựa chọn, trong khi các hệ thống lớn có thể vượt qua. Đây là một lý do khiến việc tính chi phí định mức và quy định về chiết khấu thường được đưa ra thảo luận mỗi khi sửa nghị định về kinh doanh xăng dầu. Bài viết không kết luận nên sửa theo hướng nào, chỉ nêu ai đang chịu chi phí.
Chủ một cây xăng nhỏ ở Tây Ninh đối mặt điều gì
Giả định anh Tâm có một cây xăng nhỏ ở Tây Ninh, mỗi ngày bán vài nghìn lít, làm đại lý cho một nhà phân phối. Chi phí vận hành của anh tính ra khoảng vài trăm đồng mỗi lít (ví dụ). Khi chiết khấu từ nhà phân phối đủ cao, anh sống được. Khi chiết khấu giảm dần qua nhiều kỳ rồi chỉ còn vài chục đồng, anh lỗ trên từng lít.
Anh có ba lựa chọn: tiếp tục bán và lỗ, bán cầm chừng để giảm lỗ, hoặc tạm nghỉ và chấp nhận rủi ro bị xử phạt nếu không đủ lý do. Không lựa chọn nào dễ chịu. Điều anh nên làm là ghi lại bằng chứng: hoá đơn nhập, mức chiết khấu từng lần, thông báo của nhà cung cấp, và gửi phản ánh tới Sở Công Thương. Có giấy tờ, anh vừa bảo vệ được mình khi bị kiểm tra, vừa góp số liệu cho cơ quan quản lý.
Anh cũng nên đọc kỹ hợp đồng đại lý: điều khoản về chiết khấu tối thiểu, nghĩa vụ cung cấp hàng của nhà phân phối, quyền chấm dứt hợp đồng. Nhiều cửa hàng nhỏ ký hợp đồng mẫu mà không đọc kỹ, đến lúc khó khăn mới thấy mình gần như không có quyền yêu cầu gì.
Người mua nên làm gì khi cây xăng gần nhà đóng cửa
Với người đi xe máy, ô tô, một cây xăng đóng cửa là phiền nhưng thường không nghiêm trọng nếu xử lý bình tĩnh:
- Không đổ đầy can mang về nhà trữ: rủi ro cháy nổ, xăng bay hơi, và góp phần làm khan hiếm.
- Thử cửa hàng của doanh nghiệp khác gần đó, vì nguồn cung thường gián đoạn theo từng hệ thống chứ không đồng loạt.
- Nếu thấy cửa hàng treo biển hết hàng nhưng vẫn bán cho người quen, chụp ảnh và phản ánh tới quản lý thị trường địa phương.
- Theo dõi thông báo của Sở Công Thương địa phương trong giai đoạn căng thẳng, thường có danh sách cửa hàng vẫn hoạt động.
- Không chia sẻ tin “sắp hết xăng toàn quốc” khi chưa có nguồn chính thức; tin đồn làm người dân đổ đi mua dồn, gây khan hiếm thật.
Không cần làm: mua thêm can, bình chứa xăng “phòng khi”. Trong hầu hết các đợt căng thẳng trước đây, tình trạng thiếu hàng cục bộ được giải quyết trong vài ngày tới vài tuần, còn rủi ro trữ xăng trong nhà thì kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Chiết khấu xăng dầu là gì?
Chiết khấu là khoảng chênh giữa giá cửa hàng bán lẻ cho người mua và giá cửa hàng mua vào từ nhà cung cấp. Khoản này phải đủ trả chi phí vận hành cửa hàng và có lãi. Khi chiết khấu quá thấp hoặc bằng không, cửa hàng bán càng nhiều càng lỗ.
Cây xăng tự ý đóng cửa có bị phạt không?
Theo quy định hiện hành, cửa hàng bán lẻ phải bảo đảm hoạt động liên tục theo thời gian đã đăng ký. Ngừng bán không có lý do chính đáng hoặc không thông báo theo quy định có thể bị xử phạt hành chính. Mức phạt cụ thể nằm trong nghị định xử phạt đang có hiệu lực.
Thương nhân đầu mối xăng dầu là gì?
Đó là doanh nghiệp được cấp phép nhập khẩu xăng dầu hoặc mua từ nhà máy lọc dầu trong nước để cung cấp cho thị trường, có hệ thống kho, cảng. Họ có nghĩa vụ bảo đảm nguồn hàng được giao, duy trì dự trữ bắt buộc và thực hiện trích, chi quỹ bình ổn.
Vì sao chỉ một số cây xăng hết hàng, số khác vẫn bán?
Vì mỗi cửa hàng lấy hàng từ một nhà cung cấp theo hợp đồng. Nếu nhà cung cấp đó thiếu nguồn hoặc giảm chiết khấu mạnh, các cửa hàng của hệ thống đó gặp khó, còn cửa hàng của hệ thống khác vẫn có hàng. Đây là lý do tình trạng thiếu thường cục bộ.
Dự trữ xăng dầu bắt buộc là gì?
Đó là lượng xăng dầu mà thương nhân đầu mối phải duy trì thường xuyên trong kho, tính theo số ngày cung ứng, để có hàng khi nguồn cung gián đoạn. Ngoài ra còn có dự trữ quốc gia do nhà nước quản lý. Mức cụ thể theo quy định hiện hành của Bộ Công Thương.
Thấy cây xăng treo biển hết hàng mà nghi găm hàng thì làm gì?
Bạn ghi lại địa chỉ, thời gian, chụp ảnh biển thông báo và nếu thấy cửa hàng vẫn bán cho một số người thì ghi lại. Sau đó phản ánh tới cơ quan quản lý thị trường hoặc Sở Công Thương địa phương qua kênh tiếp nhận chính thức để họ kiểm tra lượng hàng trong bồn.