DieuTiet.comĐiều Tiết
Giá xăng dầu

Giá xăng dầu ở Việt Nam hình thành từ đâu: từ giá thế giới tới lít xăng bạn đổ

Một lít xăng ở cây xăng gồm giá thành phẩm thế giới, chi phí đưa về, các loại thuế, chi phí và lợi nhuận định mức, cộng phần quỹ bình ổn. Bóc từng lớp bằng ví dụ.

Woman in a conical hat refuelling her scooter at a small roadside fuel station in the Mekong Delta, early morning mist, side angle, soft golden light

Giá một lít xăng ở Việt Nam không phải do cây xăng tự đặt, cũng không chỉ là giá dầu thế giới đổi ra tiền đồng. Nó là tổng của bốn lớp: giá xăng thành phẩm trên thị trường quốc tế cộng chi phí đưa về, các loại thuế, chi phí và lợi nhuận kinh doanh định mức, rồi phần trích hoặc chi quỹ bình ổn. Cơ quan quản lý tính tổng đó thành “giá cơ sở”, và giá bán lẻ phải bám theo giá cơ sở.

Hiểu được bốn lớp này, bạn sẽ đọc bản tin điều chỉnh giá mà không bị rối: biết lớp nào nhảy theo thị trường mỗi ngày, lớp nào gần như đứng yên cả năm, và vì sao có kỳ giá dầu thế giới giảm mà xăng trong nước chỉ giảm rất ít. Bài dưới đây đi từng lớp, kèm một ví dụ bằng số tròn để bạn tự cộng lại được.

Bốn lớp trong giá một lít xăng

Cách dễ nhớ nhất là hình dung lít xăng như một chiếc bánh nhiều tầng. Mỗi tầng do một nhóm yếu tố khác nhau quyết định, và tốc độ thay đổi của mỗi tầng cũng khác nhau.

LớpGồm những gìThay đổi theo gì
Giá vốn nhập vềGiá xăng thành phẩm bình quân trên thị trường quốc tế trong kỳ, cộng chênh lệch giao hàng, cước tàu, bảo hiểmBiến động hằng ngày, chịu cả tỷ giá đô la
ThuếThuế nhập khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt (với xăng), thuế bảo vệ môi trường, thuế giá trị gia tăngChỉ đổi khi có văn bản thuế mới
Chi phí và lợi nhuận định mứcChi phí kho, vận chuyển nội địa, hao hụt, bán hàng; lợi nhuận được tính trước theo mức quy địnhRà soát theo định kỳ, ít biến động
Quỹ bình ổnKhoản trích vào quỹ (làm giá cao lên) hoặc khoản chi từ quỹ (làm giá thấp xuống)Quyết định theo từng kỳ điều hành

Điều quan trọng là chỉ có lớp đầu tiên thật sự chạy theo thị trường thế giới. Lớp thuế phần lớn được tính theo phần trăm hoặc theo lít, nên nó phóng to hoặc giữ nguyên chứ không tự đi ngược. Hai lớp còn lại là lớp “điều chỉnh tay” của cơ quan quản lý. Khi đọc bất kỳ tin nào về giá xăng, câu đầu tiên nên tự hỏi là: tin này đang nói về lớp nào?

Giá cơ sở là gì và vì sao không phải giá ở cây xăng

Giá cơ sở là con số do cơ quan quản lý tính ra cho từng mặt hàng (xăng sinh học, xăng khoáng, dầu diesel, dầu hoả, dầu mazut) theo công thức do nghị định về kinh doanh xăng dầu quy định. Theo quy định hiện hành, Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính để công bố giá cơ sở ở mỗi kỳ điều hành. Giá cơ sở là “mốc”: doanh nghiệp đầu mối không được bán lẻ cao hơn mức này ở vùng gần kho, nhưng được phép bán thấp hơn.

Vì vậy giá ở cây xăng là giá bán lẻ do doanh nghiệp quyết định trong giới hạn của giá cơ sở. Thực tế phần lớn cây xăng niêm yết sát mức tối đa, nên người mua hay đồng nhất hai khái niệm. Sự khác biệt chỉ lộ ra khi có doanh nghiệp giảm giá thấp hơn trần, hoặc khi bạn đi xa vùng kho (vùng hai) và thấy giá nhỉnh hơn một chút.

Một điểm hay bị bỏ qua: giá cơ sở là số bình quân của cả một kỳ chứ không phải giá ngày hôm nay. Nếu giá thế giới vọt lên ở hai ngày cuối kỳ, con số bình quân chỉ nhích nhẹ; phần còn lại sẽ dồn sang kỳ sau. Đó là lý do có lúc bạn thấy tin “dầu thế giới tăng mạnh” mà xăng trong nước chỉ tăng ít, rồi kỳ sau mới tăng tiếp.

Lớp giá vốn: giá xăng thành phẩm, không phải giá dầu thô

Nhiều người theo dõi giá dầu thô trên bản tin quốc tế rồi so thẳng với giá xăng trong nước, và kết luận sai. Việt Nam nhập khẩu xăng, dầu đã lọc sẵn và mua từ các nhà máy lọc dầu trong nước; các nhà máy này cũng bán theo mặt bằng giá thành phẩm của khu vực. Cho nên lớp giá vốn bám theo giá xăng thành phẩm giao dịch trên thị trường Singapore, chứ không bám thẳng theo giá dầu thô.

Giữa dầu thô và xăng thành phẩm có một khoảng gọi là biên lọc dầu. Khoảng này co giãn theo cung cầu riêng của xăng và dầu diesel: có giai đoạn dầu thô đi ngang nhưng diesel tăng mạnh vì thiếu năng lực lọc, có giai đoạn ngược lại. Thêm vào đó là phần chênh lệch giao hàng (thường gọi là premium), cước tàu và bảo hiểm để đưa hàng về cảng.

Lớp này còn chịu tỷ giá. Giá quốc tế tính bằng đô la Mỹ, nên cùng một mức giá đô la, nếu tiền đồng yếu đi thì giá vốn bằng tiền đồng tăng. Khi tự kiểm tra một kỳ điều chỉnh, bạn cần nhìn cả ba: giá thành phẩm bình quân kỳ, biến động premium và tỷ giá. Chỉ nhìn giá dầu thô là đang nhìn sai món hàng.

Chi phí và lợi nhuận định mức: phần ít ai nhắc

Định mức nghĩa là tính trước, không phải tính theo hoá đơn thật. Cơ quan quản lý ấn định một mức chi phí kinh doanh và lợi nhuận cho mỗi lít, áp chung cho cả hệ thống trong một khoảng thời gian. Doanh nghiệp nào vận hành rẻ hơn định mức thì có lãi thêm, doanh nghiệp nào tốn hơn thì chịu thiệt.

Chi phí gồm nhiều khoản nhỏ. Thuê kho, bơm rót, vận chuyển từ cảng về kho rồi tới cửa hàng, hao hụt bay hơi, lương bán hàng, khấu hao bồn bể, lãi vay vốn lưu động. Mỗi khoản nhỏ nhưng cộng lại là một phần đáng kể trên mỗi lít.

Định mức chậm theo thực tế. Khi giá thuê kho, lương hoặc lãi vay tăng mà định mức chưa được điều chỉnh, phần lời của đại lý bán lẻ bị bóp lại. Đây là gốc của chuyện “chiết khấu thấp” mà các cây xăng nhỏ hay than phiền.

Người mua không thấy lớp này tách riêng. Bản tin giá thường chỉ ghi giá bán và mức trích, chi quỹ. Muốn biết định mức đang là bao nhiêu, bạn phải tra văn bản hướng dẫn của Bộ Công Thương và Bộ Tài chính, vì con số này được cập nhật theo từng giai đoạn.

Cộng thử một lít xăng bằng số tròn (ví dụ)

Bảng dưới đây chỉ là ví dụ minh hoạ bằng số tròn để thấy cách cộng, không phải giá hay mức thuế của bất kỳ kỳ nào. Muốn cộng bằng số thật, bạn lấy số trong văn bản công bố giá cơ sở của kỳ đó.

KhoảnVí dụ (đồng/lít)Ghi chú
Giá thành phẩm quốc tế đổi ra tiền đồng, gồm premium, cước, bảo hiểm13.000Biến động theo ngày và tỷ giá
Thuế nhập khẩu và thuế tiêu thụ đặc biệt1.500Tính theo phần trăm
Thuế bảo vệ môi trường2.000Tính tiền cố định trên mỗi lít
Chi phí và lợi nhuận định mức1.500Rà soát theo giai đoạn
Trích quỹ bình ổn200Có kỳ bằng 0
Cộng trước thuế giá trị gia tăng18.200
Thuế giá trị gia tăng (ví dụ 10%)1.820Tính trên tổng phía trên
Giá bán lẻ ví dụkhoảng 20.000Làm tròn

Nhìn bảng, bạn thấy ngay một điều: nếu giá thành phẩm giảm 10%, tức khoảng 1.300 đồng trong ví dụ, thì cộng cả phần thuế tính theo phần trăm, giá bán lẻ chỉ giảm khoảng 1.600 đồng trên 20.000 đồng, tức khoảng 8% chứ không phải 10%. Phần thuế cố định theo lít và phần định mức làm “đệm”, khiến giá trong nước dao động ít hơn giá thế giới cả khi tăng lẫn khi giảm.

Chị bán bánh mì ở Cần Thơ nên hiểu tới đâu

Lấy ví dụ giả định chị Lan bán bánh mì xe đẩy ở Cần Thơ, mỗi ngày chạy xe máy đi lấy hàng, tháng đổ khoảng 40 lít. Chị không cần thuộc công thức, nhưng biết bốn lớp giúp chị khỏi lo theo tin đồn. Khi nghe “dầu thế giới giảm sâu”, chị biết giá cây xăng sẽ giảm chậm hơn và ít hơn, vì phải chờ bình quân kỳ và vì thuế theo lít không giảm.

Với 40 lít mỗi tháng, mỗi lần giá đổi 500 đồng một lít chỉ làm chi phí xăng của chị lệch 20.000 đồng một tháng (ví dụ). Con số này nhỏ hơn nhiều so với biến động giá thịt, giá bột mì mà chị chịu. Hiểu đúng quy mô giúp chị không vội tăng giá bánh chỉ vì một kỳ xăng lên, và cũng không kỳ vọng giá bột giảm ngay khi xăng giảm.

Còn với những người dùng nhiều nhiên liệu như nhà xe, chủ ghe hay xưởng có máy phát, lớp nào thay đổi mới là chuyện đáng theo dõi. Lớp thuế đổi thì kéo dài nhiều tháng; lớp giá vốn đổi thì có thể quay đầu ngay kỳ sau. Phân biệt hai loại này giúp bạn quyết định có nên điều chỉnh giá bán, hợp đồng cước hay chưa.

Những chỗ hay hiểu sai về giá xăng

Phần lớn tranh cãi trên mạng về giá xăng đến từ một vài hiểu lầm lặp đi lặp lại. Điểm lại để bạn tự kiểm khi đọc bình luận:

  • Cho rằng cây xăng tự quyết giá: thật ra giá bán lẻ bị chặn trên bởi giá cơ sở, cây xăng chỉ được bán bằng hoặc thấp hơn.
  • So giá xăng với giá dầu thô: món hàng nhập về là xăng thành phẩm, có biên lọc dầu riêng.
  • Quên tỷ giá: cùng giá đô la nhưng tiền đồng yếu đi thì giá vốn vẫn tăng.
  • Nghĩ thuế chiếm phần cố định theo phần trăm: thuế bảo vệ môi trường tính theo lít nên tỷ trọng thuế thay đổi khi giá vốn lên xuống.
  • Tưởng quỹ bình ổn là tiền ngân sách: đó là khoản trích từ chính giá bán, được quản lý tại doanh nghiệp đầu mối theo quy định.
  • Lấy giá một ngày để so với giá kỳ điều hành: giá cơ sở là bình quân cả kỳ.

Không cần làm: theo dõi giá dầu thô từng giờ để đoán giá xăng kỳ tới. Với một hộ gia đình, việc đó tốn công mà gần như không đổi được quyết định nào. Biết cơ cấu là đủ để không hoảng theo tin đồn.

Câu hỏi thường gặp

Giá cơ sở xăng dầu và giá bán lẻ có giống nhau không?

Không hoàn toàn. Giá cơ sở là mức do cơ quan quản lý tính và công bố ở mỗi kỳ điều hành, còn giá bán lẻ do doanh nghiệp đặt nhưng không được cao hơn giá cơ sở ở vùng gần kho. Trên thực tế nhiều cửa hàng niêm yết sát mức trần nên hai con số thường bằng nhau.

Vì sao giá xăng trong nước bám theo giá Singapore chứ không theo giá dầu thô?

Vì món hàng Việt Nam mua về là xăng, dầu đã lọc sẵn. Xăng nhập khẩu và xăng từ nhà máy lọc dầu trong nước đều giao dịch theo mặt bằng giá thành phẩm của khu vực, mà thị trường Singapore là nơi có giá tham chiếu được công bố hằng ngày.

Thuế chiếm bao nhiêu phần trăm giá xăng?

Không có tỷ lệ cố định. Một phần thuế tính theo phần trăm, còn thuế bảo vệ môi trường tính tiền trên mỗi lít, nên khi giá vốn giảm thì tỷ trọng thuế tăng lên và ngược lại. Muốn biết tỷ lệ của một kỳ, bạn cần lấy số trong văn bản công bố giá cơ sở kỳ đó.

Chi phí định mức trong giá xăng có được công khai không?

Có, các mức chi phí kinh doanh định mức và lợi nhuận định mức được cơ quan quản lý ban hành bằng văn bản và cập nhật theo giai đoạn. Bạn có thể tra trên cổng thông tin của Bộ Công Thương hoặc Bộ Tài chính, thay vì tin các con số lan truyền không rõ nguồn.

Nhà máy lọc dầu trong nước có làm giá xăng rẻ hơn hẳn không?

Không nhiều như người ta hay nghĩ. Nhà máy trong nước vẫn mua dầu thô theo giá thế giới và bán sản phẩm theo mặt bằng giá khu vực. Lợi ích chính của nguồn trong nước là bảo đảm nguồn cung ổn định, giảm phụ thuộc vào tàu nhập khẩu, hơn là kéo giá xuống thấp.

Muốn tự tính lại giá xăng một kỳ thì cần những số nào?

Bạn cần giá thành phẩm bình quân của kỳ, tỷ giá áp dụng, các mức thuế hiện hành, mức chi phí và lợi nhuận định mức, cùng mức trích hoặc chi quỹ của kỳ đó. Hầu hết các số này nằm trong thông cáo điều hành giá và văn bản hướng dẫn, nên hãy đọc bản gốc thay vì bản tóm tắt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138