Ở Việt Nam, giá thuốc chữa bệnh không do Nhà nước đặt cho từng hộp thuốc bán ở nhà thuốc, mà được quản lý qua ba lớp: doanh nghiệp phải kê khai giá trước khi lưu hành và công khai; bệnh viện công mua thuốc qua đấu thầu với giá trúng thầu được công bố; còn nơi bán lẻ phải niêm yết và không được bán cao hơn giá đã niêm yết. Ngoài ra, thuốc thiết yếu là nhóm có thể bị áp biện pháp bình ổn giá khi biến động bất thường.
Khung pháp lý chính là Luật Dược và các văn bản hướng dẫn, kết hợp với Luật Giá 2023. Cơ quan chuyên môn là Bộ Y tế, cụ thể là cơ quan quản lý dược của bộ. Các quy định chi tiết như thời hạn kê khai, cách tính thặng số ở nhà thuốc bệnh viện thay đổi theo văn bản, nên bài này đi theo cơ chế và cách bạn tự kiểm, không nêu con số của một kỳ.
Vì sao thuốc là thị trường đặc biệt cần quản lý giá
Mua một cái áo, bạn biết mình cần gì, so được giá giữa các cửa hàng và có thể hoãn mua. Mua thuốc thì khác hẳn. Người bệnh thường không tự chọn thuốc mà làm theo đơn của bác sĩ; không đủ kiến thức để biết thuốc này có thể thay bằng thuốc khác rẻ hơn hay không; và không thể chờ giá giảm khi đang sốt hay đau. Các nhà kinh tế gọi đây là tình trạng thông tin bất cân xứng cộng với cầu kém co giãn.
Trong thị trường như vậy, người bán có lợi thế rất lớn. Nếu để hoàn toàn tự do, giá một số thuốc có thể bị đẩy lên xa chi phí mà người mua không có cách nào phản ứng. Ngược lại, nếu Nhà nước ấn định giá quá chặt, doanh nghiệp có thể không nhập hoặc không sản xuất những thuốc lời ít, dẫn tới thiếu thuốc, một hậu quả còn nặng hơn giá cao.
Cách tiếp cận ở Việt Nam vì thế nằm ở giữa: không định giá từng hộp, nhưng buộc công khai giá, dùng sức mua tập trung của bệnh viện công để ép giá qua đấu thầu, giới hạn khoản cộng thêm ở một số nơi bán, và giữ quyền can thiệp mạnh hơn khi giá biến động bất thường.
Ba lớp quản lý giá thuốc và ai chịu trách nhiệm
Bảng dưới đây tóm tắt ở mức nguyên tắc; thủ tục chi tiết nằm trong văn bản hướng dẫn Luật Dược hiện hành.
| Lớp | Ai thực hiện | Cơ chế | Người bệnh thấy gì |
|---|---|---|---|
| Kê khai giá | Doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu thuốc | Gửi giá bán buôn dự kiến tới cơ quan quản lý dược, giá được công khai; tăng giá phải kê khai lại | Có thể tra giá kê khai của một thuốc |
| Đấu thầu | Bệnh viện công, cơ quan mua sắm tập trung | Chọn nhà cung cấp theo tiêu chí chất lượng và giá; giá trúng thầu được công bố | Giá thuốc trong bệnh viện công và phần quỹ bảo hiểm y tế chi trả |
| Niêm yết, bán lẻ | Nhà thuốc, quầy thuốc | Niêm yết giá bán lẻ, không bán cao hơn giá niêm yết; ở nhà thuốc trong bệnh viện có giới hạn thặng số | Giá ghi trên bao bì, quầy hoặc bảng giá |
| Bình ổn khi bất thường | Cơ quan có thẩm quyền theo Luật Giá | Áp biện pháp bình ổn với thuốc thiết yếu khi giá biến động mạnh | Giá một số thuốc được kéo về mức hợp lý |
Điểm nối giữa các lớp là dữ liệu: giá kê khai làm căn cứ để so khi đấu thầu, giá trúng thầu làm tham chiếu cho thị trường, và người bệnh có thể dùng cả hai để biết một mức giá ở nhà thuốc có xa thường lệ hay không.
Kê khai giá thuốc hoạt động ra sao
Trước khi đưa một thuốc ra lưu hành, doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu phải kê khai giá bán buôn dự kiến với cơ quan quản lý dược của Bộ Y tế, hoặc qua cơ quan được phân cấp theo quy định. Giá đã kê khai được đăng công khai. Khi muốn tăng giá, doanh nghiệp phải kê khai lại, và cơ quan quản lý có thể yêu cầu giải trình nếu mức tăng không phù hợp với biến động chi phí.
Kê khai không phải là xin phép theo nghĩa cơ quan nhà nước duyệt từng con số. Nhưng nó tạo ra hai áp lực. Thứ nhất, giá được công khai nên dễ bị so với thuốc tương tự, với giá ở nước khác, với giá trúng thầu. Thứ hai, việc tăng giá đi kèm thủ tục và khả năng bị yêu cầu giải trình, nên doanh nghiệp khó tăng giá đột ngột.
Với người đọc, giá kê khai là giá bán buôn, chưa phải giá bạn trả ở quầy. Từ giá bán buôn đến giá bán lẻ còn qua khâu phân phối và lợi nhuận của nhà thuốc. Vì vậy giá ở nhà thuốc cao hơn giá kê khai một khoảng là bình thường; chỉ khi khoảng chênh quá lớn so với các nơi khác thì mới đáng đặt câu hỏi.
Đấu thầu thuốc: vì sao giá trong bệnh viện công có thể khác ngoài nhà thuốc
Bệnh viện công mua một lượng thuốc rất lớn, và phần lớn tiền thuốc được quỹ bảo hiểm y tế chi trả. Để dùng tiền đó hiệu quả, thuốc được mua qua đấu thầu: các nhà cung cấp chào giá, hồ sơ được chấm theo tiêu chí kỹ thuật và giá, nhà cung cấp trúng thầu bán cho bệnh viện với giá đã chốt trong thời hạn hợp đồng. Có loại thuốc được mua sắm tập trung ở cấp quốc gia hoặc địa phương, có loại do từng bệnh viện tổ chức.
Kết quả là cùng một hoạt chất, giá trong bệnh viện có thể thấp hơn ngoài nhà thuốc vì mua số lượng lớn; nhưng cũng có lúc bệnh viện không có đúng thuốc bạn quen dùng vì thuốc đó không trúng thầu. Khi thiếu thuốc trong bệnh viện, nguyên nhân thường nằm ở khâu đấu thầu chậm, nhà cung cấp không giao được, hoặc giá trần dự toán thấp đến mức không ai chào, chứ không đơn giản là thuốc khan trên thị trường.
Tranh luận phổ biến quanh đấu thầu là cân bằng giữa giá và chất lượng. Đặt tiêu chí giá quá nặng có thể khiến bệnh viện mua thuốc rẻ nhưng bác sĩ ít tin dùng; đặt tiêu chí chất lượng quá nặng lại làm quỹ bảo hiểm tốn thêm. Các quy định về phân nhóm thuốc trong đấu thầu được thiết kế để xử lý đúng chỗ này.
Ví dụ: bà cụ ở Hải Phòng mua thuốc huyết áp hằng tháng
Giả định một bà cụ ở Hải Phòng bị tăng huyết áp, mỗi tháng lĩnh thuốc theo bảo hiểm y tế ở bệnh viện, nhưng có tháng bệnh viện hết đúng loại thuốc nên con gái phải ra nhà thuốc mua. Chị thấy giá ở hai nhà thuốc gần nhà chênh nhau khá nhiều cho cùng một hộp.
Trước hết chị cần xem đó có thật là cùng một sản phẩm không: cùng hoạt chất, cùng hàm lượng, cùng nhà sản xuất. Thuốc biệt dược gốc và thuốc generic của nhiều nhà sản xuất khác nhau có thể cùng hoạt chất nhưng giá chênh nhiều lần. Nếu cùng sản phẩm, chênh lệch đến từ chi phí và chính sách của từng nhà thuốc; điều đó không trái luật miễn là giá được niêm yết và bán đúng giá niêm yết.
Chị có thể tra giá kê khai của sản phẩm đó trên cổng thông tin của cơ quan quản lý dược để biết mức bán buôn tham chiếu. Nếu một nơi bán cao bất thường, chị có quyền không mua ở đó và phản ánh. Còn nếu muốn đổi sang loại rẻ hơn cùng hoạt chất, chị nên hỏi bác sĩ điều trị trước, không tự đổi chỉ vì giá.
Một điều nữa chị nên biết: nếu tháng nào bệnh viện cũng thiếu đúng loại thuốc của mẹ, chị có thể hỏi khoa dược hoặc phòng công tác xã hội của bệnh viện về lịch có thuốc trở lại, hoặc hỏi bác sĩ về thuốc thay thế có trong danh mục bảo hiểm. Tự mua ngoài thường xuyên là khoản chi lẽ ra quỹ bảo hiểm đã gánh một phần.
Chỗ hay hiểu sai về giá thuốc
Những ngộ nhận dưới đây khiến người bệnh hoặc lo thừa, hoặc bỏ lỡ quyền của mình.
- “Thuốc đắt hơn là thuốc tốt hơn.” Giá phản ánh nhiều thứ ngoài chất lượng: thương hiệu, chi phí nghiên cứu, quy mô sản xuất. Thuốc generic đạt tiêu chuẩn có thể tương đương về điều trị.
- “Nhà nước quy định giá bán lẻ mỗi hộp thuốc.” Không. Nhà thuốc tự định giá bán lẻ trong khuôn khổ niêm yết và quy định chung; chỉ một số nơi như nhà thuốc trong bệnh viện có giới hạn thặng số.
- “Bệnh viện hết thuốc là cả nước hết thuốc.” Thường không đúng. Thiếu thuốc trong bệnh viện công hay do khâu mua sắm.
- “Giá trên bao bì là giá cố định.” Giá in trên bao bì là một dạng niêm yết, nơi bán không được bán cao hơn mức đã niêm yết mà bạn thấy.
Nếu chưa chắc, câu hỏi tốt nhất để hỏi dược sĩ là: thuốc này có loại khác cùng hoạt chất, cùng hàm lượng không, giá chênh bao nhiêu, và có cần hỏi lại bác sĩ trước khi đổi không.
Tự kiểm giá một loại thuốc trong năm phút
Các bước này không cần kiến thức y khoa, chỉ cần hộp thuốc hoặc đơn thuốc.
- Ghi tên thuốc, hoạt chất, hàm lượng, dạng bào chế, quy cách đóng gói và tên nhà sản xuất từ bao bì.
- Tra giá kê khai trên cổng thông tin của cơ quan quản lý dược thuộc Bộ Y tế bằng tên thuốc hoặc số đăng ký.
- Nếu thuốc có trong danh mục bảo hiểm, có thể tra giá trúng thầu đã công bố để có thêm mốc tham chiếu.
- So với giá niêm yết ở hai ba nhà thuốc, chú ý so đúng quy cách hộp, vỉ, viên.
- Thấy bán cao hơn giá niêm yết hoặc không niêm yết, phản ánh tới sở y tế hoặc lực lượng quản lý thị trường địa phương.
Đừng tự đổi thuốc kê đơn sang loại khác chỉ vì rẻ hơn mà chưa hỏi bác sĩ. Kiểm giá là để không bị bán đắt, không phải để thay chỉ định điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Nhà nước có quy định giá trần cho thuốc không?
Không có giá trần chung cho mọi thuốc bán lẻ. Giá thuốc được quản lý qua kê khai, đấu thầu và niêm yết. Khi giá thuốc thiết yếu biến động bất thường, cơ quan có thẩm quyền có thể áp biện pháp bình ổn, trong đó có thể có giới hạn giá tạm thời.
Vì sao cùng một thuốc mà hai nhà thuốc bán giá khác nhau?
Mỗi nhà thuốc tự định giá bán lẻ dựa trên giá nhập, chi phí và chính sách riêng, miễn là niêm yết và bán đúng giá niêm yết. Chênh lệch vừa phải là bình thường; chênh quá lớn thì bạn có quyền chọn nơi khác và phản ánh.
Tra giá kê khai của thuốc ở đâu?
Giá kê khai được cơ quan quản lý dược thuộc Bộ Y tế công khai trên cổng thông tin của cơ quan đó. Bạn tra bằng tên thuốc hoặc số đăng ký in trên bao bì. Lưu ý đây là giá bán buôn, chưa phải giá bán lẻ.
Giá thuốc trong bệnh viện công có rẻ hơn ngoài không?
Thường là có với cùng sản phẩm, vì bệnh viện mua qua đấu thầu với số lượng lớn. Nhưng không phải lúc nào bệnh viện cũng có đúng thuốc bạn quen dùng, vì danh mục phụ thuộc kết quả đấu thầu.
Thuốc generic có kém hơn thuốc biệt dược không?
Thuốc generic được cấp phép phải đạt tiêu chuẩn chất lượng theo quy định, nhiều loại có chứng minh tương đương sinh học với thuốc gốc. Lựa chọn loại nào cho từng người bệnh vẫn nên do bác sĩ quyết định.
Nhà thuốc không niêm yết giá có vi phạm không?
Có. Theo quy định chung về giá và quy định ngành dược, nơi bán thuốc phải niêm yết giá và không được bán cao hơn giá niêm yết. Hành vi này có thể bị xử phạt vi phạm hành chính.