DieuTiet.comĐiều Tiết
Bình ổn giá và hàng thiết yếu

Găm hàng, tăng giá khi bão lũ: pháp luật xử lý ra sao và người mua nên làm gì

Mùa bão lũ, nước uống, nến, rau xanh dễ bị đẩy giá. Thế nào là găm hàng, tăng giá bất hợp lý, pháp luật xử lý ra sao, và người mua ghi nhận, phản ánh thế nào.

neighbors carrying bottled water and bags of instant noodles through ankle-deep floodwater on a narrow street, seen from behind, grey rainy light

Găm hàng là việc người kinh doanh cố ý giữ hàng lại, không bán hoặc bán nhỏ giọt khi thị trường đang thiếu để chờ giá lên; còn lợi dụng thiên tai, dịch bệnh để định giá mua, bán không phù hợp là hành vi bị Luật Giá 2023 cấm. Cả hai có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, và trường hợp đủ yếu tố cấu thành có thể bị xử lý hình sự về tội đầu cơ theo Bộ luật Hình sự.

Nhưng không phải cứ giá tăng sau bão là vi phạm. Chi phí vận chuyển, hàng hư hỏng, nguồn cung đứt đoạn là lý do thật khiến giá lên. Bài này giúp phân biệt tăng giá có lý do với tăng giá bất hợp lý, mô tả cách cơ quan quản lý xử lý, và hướng dẫn người mua ghi nhận, phản ánh sao cho cơ quan chức năng xử lý được.

Vì sao bão lũ là lúc giá dễ bị đẩy

Khi bão đổ bộ hoặc lũ lên, ba thứ xảy ra cùng lúc. Cầu với một nhóm hàng tăng vọt: nước uống, mì gói, nến, đèn pin, pin dự phòng, áo mưa, bao cát. Nguồn cung bị thu hẹp: đường ngập, xe không vào được, kho bị nước vào, nhiều cửa hàng đóng cửa. Và người mua mất khả năng so giá: không đi xa được, không có điện để xem điện thoại, phải mua ngay ở nơi gần nhất.

Ba yếu tố này cho người bán một quyền lực tạm thời rất lớn. Đa số người bán vẫn giữ giá hoặc chỉ tăng theo chi phí thật, vì họ sống cùng khu phố và cần giữ khách lâu dài. Nhưng luôn có một số ít lợi dụng tình huống để bán gấp nhiều lần giá thường, hoặc găm hàng chờ đến lúc thiếu nhất mới bán.

Sau bão, một đợt tăng giá khác thường đến với rau xanh, thực phẩm tươi, vật liệu sửa nhà như tôn, ngói, đinh. Rau tăng giá vì ruộng bị ngập, đây là chuyện cung cầu thật và thường kéo dài vài tuần. Vật liệu sửa nhà tăng vì cả vùng cùng cần một lúc. Phân biệt được đâu là cú sốc cung cầu, đâu là lợi dụng, là bước đầu để phản ứng đúng.

Tăng giá có lý do và tăng giá bất hợp lý: cách phân biệt

Bảng dưới đây không phải tiêu chí pháp lý chính thức, mà là cách nhìn thực tế để bạn tự đánh giá trước khi phản ánh.

Dấu hiệuThường là có lý doCó dấu hiệu bất hợp lý
Mức tăngTương xứng với chi phí vận chuyển, hao hụt tăng thêmGấp nhiều lần giá thường trong vài giờ
Phạm viNhiều nơi trong vùng cùng tăng ở mức gần nhauMột vài điểm bán tăng vọt, nơi bên cạnh vẫn giá cũ
Hàng hoáHàng tươi bị ảnh hưởng trực tiếp như rau, cáHàng đóng gói nhập từ trước như nước đóng chai, mì gói
Hành vi bánBán bình thường, có hàng thì bánNói hết hàng nhưng vẫn có hàng trong kho, bán nhỏ giọt
Niêm yếtGiá niêm yết được cập nhật rõ ràngKhông niêm yết, hoặc bán cao hơn giá đang niêm yết

Một chai nước nhập kho từ tuần trước mà bỗng bán gấp ba trong đêm bão là tình huống điển hình đáng phản ánh, vì chi phí của chai nước đó không hề thay đổi.

Pháp luật xử lý găm hàng và tăng giá bất hợp lý thế nào

Luật Giá 2023 liệt kê các hành vi bị cấm trong lĩnh vực giá, trong đó có lợi dụng thiên tai, hoả hoạn, dịch bệnh, tình trạng khẩn cấp hoặc biến động bất thường để định giá mua, bán hàng hoá, dịch vụ không phù hợp. Bán cao hơn giá đã niêm yết cũng là vi phạm phổ biến. Chi tiết hành vi và mức phạt nằm trong nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giá và lĩnh vực thương mại hiện hành.

Khi vi phạm ở mức nghiêm trọng, ví dụ thu gom số lượng lớn hàng thiết yếu để bán lại kiếm lời bất chính trong tình huống thiên tai, hành vi có thể cấu thành tội đầu cơ theo Bộ luật Hình sự. Việc có khởi tố hay không phụ thuộc vào các yếu tố như số lượng hàng, số tiền thu lợi, hậu quả, theo hướng dẫn của cơ quan tiến hành tố tụng.

Lực lượng xử lý trực tiếp ngoài hiện trường thường là quản lý thị trường, phối hợp với công an và chính quyền cơ sở. Trong mùa bão, nhiều tỉnh thành lập tổ kiểm tra liên ngành và công bố kênh tiếp nhận phản ánh. Ngoài xử phạt, biện pháp khắc phục có thể gồm buộc bán hàng ra thị trường, buộc nộp lại số lợi bất hợp pháp. Song song, chính quyền thường điều hàng từ nơi khác về để tăng cung, vì phạt mà không có hàng thì giá vẫn cao.

Ví dụ: một khu phố ven sông ở Huế trong đêm nước lên

Giả định một khu phố ven sông ở Huế bị ngập sau một đợt mưa lớn kéo dài. Điện bị cắt từ chiều, nhiều nhà cần nến, đèn pin, nước uống. Một cửa hàng tạp hoá đầu ngõ vẫn mở, nhưng bán thùng nước đóng chai với giá gấp ba hôm trước và nói còn rất ít, trong khi người trong xóm biết chủ tiệm vừa nhập hàng trước bão.

Anh hàng xóm cần nước cho gia đình có trẻ nhỏ, nên vẫn mua. Điều anh có thể làm thêm là giữ lại bằng chứng: chụp ảnh giá niêm yết nếu có, ghi lại số tiền thanh toán, thời gian, xin hoá đơn hoặc ghi chép mua bán, và nếu được, ghi lại giá của cùng mặt hàng ở cửa hàng khác. Khi liên lạc được, anh phản ánh tới tổ trưởng dân phố hoặc uỷ ban nhân dân cấp xã, và tới lực lượng quản lý thị trường qua kênh tỉnh công bố.

Điều anh không nên làm là đăng ảnh kèm lời lẽ xúc phạm chủ tiệm lên mạng xã hội khi chưa xác minh. Phản ánh đến đúng cơ quan, có bằng chứng, hiệu quả hơn nhiều và tránh rủi ro pháp lý cho chính mình nếu thông tin sai.

Người mua phản ánh thế nào để cơ quan chức năng xử lý được

Một phản ánh chỉ có câu “cửa hàng X bán đắt quá” rất khó được xử lý. Phản ánh tốt cần đủ các yếu tố sau.

  1. Tên hoặc mô tả rõ điểm bán và địa chỉ.
  2. Mặt hàng cụ thể, quy cách: loại nước, dung tích, nhãn hiệu.
  3. Giá bạn đã trả và thời điểm mua; nếu có, giá niêm yết đang hiển thị.
  4. Mốc so sánh: giá trước đó tại chính điểm bán, hoặc giá cùng mặt hàng ở nơi khác cùng thời điểm.
  5. Bằng chứng: ảnh, hoá đơn, ghi âm hội thoại về giá nếu có, người cùng chứng kiến.
  6. Gửi tới kênh chính thức: lực lượng quản lý thị trường, sở công thương hoặc uỷ ban nhân dân cấp xã nơi xảy ra.

Phản ánh càng sớm càng tốt, vì sau khi tình huống qua đi, việc xác minh khó hơn. Nếu nhiều người cùng khu phố gặp một tình huống, phản ánh chung có trọng lượng hơn từng lời than lẻ.

Sau khi gửi, hãy ghi lại thời điểm và kênh đã gửi. Nếu sau vài ngày chưa thấy phản hồi, bạn có thể hỏi lại kèm thông tin lần gửi trước. Cơ quan tiếp nhận thường phải xác minh tại chỗ, nên kết quả có thể đến chậm hơn mong muốn.

Chuẩn bị trước mùa bão để không phụ thuộc vào giá đêm lũ

Cách tốt nhất để không bị ép giá là không phải mua gấp. Với vùng hay ngập như miền Trung, đồng bằng sông Cửu Long, một số việc chuẩn bị đơn giản giúp giảm phụ thuộc:

  • Giữ sẵn lượng nước uống, lương thực khô đủ dùng vài ngày cho cả nhà, xoay vòng dùng dần để không quá hạn.
  • Chuẩn bị nến, đèn pin, pin dự phòng, sạc dự phòng đã sạc đầy từ trước khi có tin bão.
  • Có sẵn túi thuốc thông thường và thuốc dùng hằng ngày của người lớn tuổi trong nhà.
  • Biết trước số liên lạc của tổ dân phố, trưởng thôn, kênh tiếp nhận phản ánh của tỉnh.
  • Không mua dồn số lượng lớn khi bão đã sát, vì đó là lúc giá cao nhất và làm hàng khan cho hàng xóm.

Chuẩn bị theo mức vừa đủ khác với mua tích trữ hoảng loạn. Mức vừa đủ giúp gia đình an toàn và không góp phần đẩy giá lên.

Với hộ kinh doanh nhỏ trong vùng bão, chuẩn bị còn gồm kê cao hàng trong kho, ghi lại số lượng tồn trước bão. Danh sách này vừa giúp tính thiệt hại, vừa là căn cứ cho thấy mình không găm hàng nếu có kiểm tra.

Phía người bán: điều chỉnh giá mùa bão thế nào cho đúng

Người bán nhỏ cũng chịu thiệt trong mùa bão: hàng bị ướt, xe chở hàng tính thêm tiền, phải trả công người khuân vác cao hơn. Tăng giá để bù chi phí thật không bị cấm. Vấn đề là làm sao để mức tăng đó không bị hiểu nhầm, và không vượt sang vùng lợi dụng.

Cách an toàn là gắn mức tăng với chi phí có thể chứng minh. Giả định một quầy tạp hoá ở Quảng Ngãi phải trả thêm tiền xe để chở nước uống vào khu bị chia cắt; chủ quầy giữ phiếu thu tiền xe, tính thêm phần chi phí đó vào mỗi thùng, và niêm yết giá mới rõ ràng. Nếu bị hỏi, chủ quầy có căn cứ để giải trình. Ngược lại, nâng giá hàng đã có sẵn trong kho từ trước bão, không phát sinh chi phí gì thêm, là thứ khó giải thích nhất.

Một số việc người bán nên tránh hẳn: nói hết hàng trong khi vẫn còn hàng để chờ giá lên; bán nhỏ giọt theo kiểu mỗi người chỉ được mua ít với giá cao; đổi giá liên tục trong ngày mà không cập nhật niêm yết; bán ép kèm hàng khác. Đây là những dấu hiệu lực lượng kiểm tra chú ý đầu tiên. Giữ giá ổn định trong lúc khó khăn cũng là cách giữ khách lâu dài, vì người trong khu phố nhớ rất lâu ai đã bán đắt cho họ trong đêm lũ.

Câu hỏi thường gặp

Giá rau tăng sau bão có phải là găm hàng không?

Thường không. Rau là hàng tươi, ruộng bị ngập thì nguồn cung giảm thật và giá tăng là phản ứng cung cầu. Găm hàng thường liên quan đến hàng có thể giữ được như nước đóng chai, mì gói, vật liệu, khi người bán cố ý không bán để chờ giá lên.

Bán cao hơn giá niêm yết bị phạt không?

Có. Bán cao hơn giá đã niêm yết là hành vi vi phạm quy định về giá, có thể bị xử phạt vi phạm hành chính. Người mua nên giữ ảnh giá niêm yết và hoá đơn để làm bằng chứng khi phản ánh.

Găm hàng có bị đi tù không?

Phần lớn trường hợp bị xử phạt hành chính. Khi hành vi thu gom, găm giữ hàng ở mức nghiêm trọng để bán lại kiếm lời bất chính trong tình huống thiên tai, dịch bệnh, có thể bị xử lý hình sự về tội đầu cơ theo Bộ luật Hình sự.

Phản ánh tăng giá bất hợp lý ở đâu?

Bạn có thể phản ánh tới lực lượng quản lý thị trường, sở công thương hoặc uỷ ban nhân dân cấp xã nơi xảy ra. Trong mùa bão nhiều tỉnh công bố kênh tiếp nhận riêng qua cổng thông tin điện tử và báo chí địa phương.

Mua tích trữ trước bão có bị coi là găm hàng không?

Hộ gia đình mua một lượng đủ dùng để phòng bão không bị coi là găm hàng. Găm hàng là hành vi của người kinh doanh cố ý giữ hàng để đẩy giá. Tuy vậy mua dồn quá nhiều lúc sát bão làm khan hàng cho người khác.

Chủ cửa hàng tăng giá vì chi phí vận chuyển tăng có sai không?

Tăng giá phản ánh chi phí thật như vận chuyển, hao hụt là chuyện bình thường, miễn là niêm yết rõ ràng và không lợi dụng tình huống để đẩy giá quá mức chi phí. Người bán nên lưu chứng từ chi phí để giải trình khi được hỏi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138