Giá vàng trong nước khác giá thế giới quy đổi vì giữa hai con số có nhiều khâu: đổi đơn vị từ ounce sang lượng, đổi đô la sang đồng theo một tỷ giá nào đó, chi phí nhập khẩu và gia công, và quan trọng nhất là lượng cung vàng trong nước bị kiểm soát qua giấy phép nhập khẩu, sản xuất. Khi cung không theo kịp cầu, khoảng cách nới rộng; khi cung được bổ sung, khoảng cách có xu hướng thu hẹp.
Khoảng chênh này là chủ đề hay bị đọc sai nhất của thị trường vàng, vì nhiều bài chỉ đưa một con số "chênh bao nhiêu triệu" mà không nói đã quy đổi thế nào. Phần dưới hướng dẫn tự quy đổi bằng số ví dụ, tách từng khâu và chỉ ra khâu nào do chính sách, khâu nào do thị trường. Không có con số chênh lệch của ngày cụ thể nào trong bài.
Bước đầu tiên: đổi đúng đơn vị trước khi so
Giá thế giới niêm yết bằng đô la Mỹ cho một ounce vàng (ounce troy), còn trong nước tính bằng đồng cho một lượng, hay một cây. Hai đơn vị khác nhau khá xa, nên so thẳng hai con số là vô nghĩa.
| Đơn vị | Khối lượng | Ghi chú |
|---|---|---|
| 1 ounce troy | khoảng 31,1 gam | Đơn vị của giá thế giới |
| 1 lượng (1 cây) | 37,5 gam | Bằng khoảng 1,2057 ounce |
| 1 chỉ | 3,75 gam | Một phần mười lượng |
| 1 phân | 0,375 gam | Một phần mười chỉ |
Công thức quy đổi thô: giá thế giới (đô la một ounce) nhân 1,2057 nhân tỷ giá (đồng một đô la) ra giá thế giới tính bằng đồng cho một lượng. Ví dụ để minh hoạ: nếu giá thế giới là 2.000 đô la một ounce và tỷ giá là 25.000 đồng một đô la, giá quy đổi xấp xỉ 2.000 × 1,2057 × 25.000, tức khoảng 60,3 triệu đồng một lượng. Đây là con số trước mọi chi phí, thuế, phí, gia công.
Một sinh viên kinh tế ở Lâm Đồng làm bài tập so sánh nên ghi rõ đã dùng tỷ giá nào, giá thế giới lấy ở thời điểm nào. Thiếu hai thông tin này thì con số "chênh lệch" không kiểm lại được.
Chọn tỷ giá nào là chuyện không nhỏ
Tỷ giá trung tâm. Do Ngân hàng Nhà nước công bố hằng ngày làm mốc điều hành. Dùng tỷ giá này cho kết quả "gọn" nhưng không phải giá người mua đô la thực trả.
Tỷ giá bán ra của ngân hàng thương mại. Gần với chi phí thật của một đơn vị nhập vàng phải mua ngoại tệ. Thường cao hơn tỷ giá trung tâm, nên khoảng chênh tính ra nhỏ hơn.
Tỷ giá thị trường tự do. Có bài báo dùng loại này, có bài không. Dùng tỷ giá nào thì con số chênh lệch đổi theo, có khi tới mức đáng kể.
Thời điểm lấy giá. Giá thế giới chạy suốt ngày đêm, giá trong nước cập nhật theo giờ làm việc. So giá thế giới lúc nửa đêm với giá trong nước buổi sáng hôm trước sẽ ra sai lệch không phản ánh chính sách nào.
Giá mua hay giá bán. Giá trong nước có hai chiều. So giá bán ra trong nước với giá thế giới thì chênh lớn hơn so giá mua vào; nhiều bài chỉ dùng chiều có lợi cho tiêu đề.
Các khâu tạo nên khoảng cách
Khi đã quy đổi đúng, phần còn lại của khoảng chênh là tổng của nhiều khâu. Mỗi khâu có nguồn gốc khác nhau, nên cách xử lý cũng khác nhau.
| Khâu | Bản chất | Do chính sách hay do thị trường | Độ lớn thường gặp |
|---|---|---|---|
| Vận chuyển, bảo hiểm, nhập khẩu | Chi phí đưa vàng nguyên liệu về | Thị trường | Nhỏ |
| Gia công, dập miếng, thương hiệu | Biến vàng nguyên liệu thành miếng, nhẫn | Thị trường, một phần do quy định | Nhỏ đến vừa |
| Thuế, phí liên quan | Theo quy định hiện hành từng khâu | Chính sách | Tuỳ quy định |
| Giới hạn nguồn cung | Giấy phép nhập vàng, giấy phép sản xuất vàng miếng | Chính sách | Có thể rất lớn |
| Tâm lý, kỳ vọng | Người dân đổ đi mua khi giá thế giới tăng | Thị trường | Dao động mạnh |
Hai khâu đầu gần như luôn có ở mọi nước, nên giá trong nước cao hơn quy đổi một chút là bình thường. Khoảng chênh lớn và kéo dài thường đến từ khâu giới hạn nguồn cung cộng với tâm lý. Đây là khâu duy nhất mà chính sách trực tiếp thay đổi được.
Một ví dụ đi trọn từ giá thế giới tới giá ở quầy
Để thấy các khâu cộng dồn ra sao, hãy đi một vòng với toàn số giả định. Mọi con số dưới đây chỉ là ví dụ minh hoạ phương pháp, không phải giá hay chi phí của kỳ nào, càng không phải mức thuế, phí thật.
| Bước | Cách tính (ví dụ) | Kết quả cộng dồn (ví dụ) |
|---|---|---|
| Giá thế giới quy đổi | 2.000 đô la × 1,2057 × 25.000 đồng | khoảng 60,3 triệu đồng một lượng |
| Cộng chi phí nhập, vận chuyển, bảo hiểm | giả định 0,3 triệu | khoảng 60,6 triệu |
| Cộng gia công, thương hiệu | giả định 0,4 triệu | khoảng 61,0 triệu |
| Cộng biên lợi nhuận bán lẻ | giả định 0,5 triệu | khoảng 61,5 triệu |
| So với giá niêm yết bán ra ở quầy | giả định 66 triệu | phần còn lại khoảng 4,5 triệu |
Phần "còn lại" ở dòng cuối là chỗ đáng chú ý. Nó không giải thích được bằng chi phí, nên phần lớn thuộc về khâu giới hạn nguồn cung và tâm lý. Khi đọc một bài phân tích, câu nên tự hỏi là: tác giả đã trừ những chi phí nào trước khi gọi phần còn lại là "chênh lệch"? Bài nào trừ đủ chi phí sẽ ra con số nhỏ hơn bài chỉ lấy giá quầy trừ giá quy đổi thô, và cả hai đều có thể đúng theo phương pháp của mình.
Vì sao không thể "nhập về bán" để xoá khoảng chênh
Ở một thị trường tự do, nếu vàng trong nước đắt hơn thế giới nhiều, doanh nghiệp sẽ nhập vàng về bán cho tới khi chênh lệch chỉ còn bằng chi phí. Ở Việt Nam, đường đó bị khoá có chủ đích: nhập khẩu vàng nguyên liệu phải có giấy phép của Ngân hàng Nhà nước, sản xuất vàng miếng cũng phải có phép. Cơ chế chênh lệch tự đóng lại vì thế không vận hành tự động.
Lý do khoá cửa liên quan tới ngoại tệ. Mỗi đợt nhập vàng lớn là một đợt mua đô la lớn, có thể gây áp lực lên tỷ giá và dự trữ ngoại hối. Cơ quan điều hành vì vậy chấp nhận một mức chênh nhất định để đổi lấy sự ổn định của thị trường ngoại tệ. Đó là một đánh đổi có chủ đích, và đây cũng là điểm tranh luận chính: chênh bao nhiêu thì còn chấp nhận được.
Hệ quả phụ là động lực buôn lậu. Khi chênh lệch đủ lớn để bù rủi ro, vàng có thể được đưa qua biên giới không khai báo. Vì thế các đợt chênh lệch cao thường đi kèm tin về tăng cường kiểm soát ở cửa khẩu.
Khi nào khoảng chênh nới ra và khi nào hẹp lại
Khoảng chênh thường nới ra khi giá thế giới tăng nhanh và người dân đổ đi mua để giữ của, trong khi lượng cung trong nước không đổi. Lúc đó, giá trong nước không chỉ chạy theo giá thế giới mà còn cộng thêm phần "khan hàng". Nó cũng có thể nới khi tỷ giá chịu áp lực và việc nhập vàng bị cân nhắc chặt hơn.
Khoảng chênh thường hẹp lại khi có nguồn cung bổ sung, ví dụ khi Nhà nước tổ chức bán ra, khi có thêm giấy phép nhập vàng hoặc sản xuất, hoặc khi nhu cầu tích trữ hạ nhiệt vì giá thế giới đi ngang. Các thông báo chính sách thường tác động qua kỳ vọng trước khi có lượng vàng thật về tới quầy.
Một nhà xe tải ở Đồng Nai có thói quen chuyển tiền lãi cuối năm sang vàng sẽ thấy rõ điều này: tuần có tin Nhà nước chuẩn bị tăng cung, giá ở quầy có thể nhích xuống dù chưa có miếng vàng mới nào được bán ra. Ngược lại, tin đồn về việc siết nhập khẩu có thể đẩy giá lên trước khi có văn bản. Phản ứng theo tin đồn là cách nhanh nhất để mua đắt bán rẻ, nên việc đầu tiên vẫn là kiểm tin có văn bản chính thức hay chưa.
Vì nhiều yếu tố cùng tác động, không nên đọc một ngày chênh lệch thu hẹp là bằng chứng chính sách đã hiệu quả, hay một ngày nới ra là bằng chứng thất bại. Cần nhìn xu hướng qua nhiều tuần và đối chiếu thời điểm các quyết định chính thức được ban hành.
Tự kiểm một con số "chênh lệch" trên báo
Khi gặp tiêu đề kiểu "vàng trong nước đắt hơn thế giới X triệu", có thể kiểm nhanh theo năm bước:
- Xem giá thế giới được lấy ở thời điểm nào và bằng đơn vị gì.
- Tìm xem bài dùng tỷ giá nào; nếu không ghi, con số chỉ nên coi là tham khảo.
- Tự quy đổi bằng công thức nhân 1,2057 và nhân tỷ giá để ra giá một lượng.
- Kiểm bài so với giá mua vào hay bán ra, và của loại vàng nào: vàng miếng hay nhẫn trơn.
- So con số mình tính với con số trong bài; lệch nhiều thì phương pháp của bài khác mình, chưa chắc bài sai.
Không cần làm gì thêm sau khi kiểm. Bài này không nhằm giúp chọn thời điểm mua bán; nó giúp bạn hiểu một con số mà báo chí và mạng xã hội nhắc tới hằng ngày, để khỏi bị dẫn dắt bởi những so sánh lệch phương pháp.
Một chỗ hay sai nữa là so giá vàng miếng trong nước với giá vàng thế giới nhưng dùng hàm lượng khác nhau. Giá thế giới tính cho vàng gần như nguyên chất; vàng miếng trong nước cũng có hàm lượng rất cao, nhưng nhẫn, trang sức thì tuỳ loại. Đem giá trang sức 18K so với giá thế giới là so hai thứ khác bản chất, ra con số chênh không mang ý nghĩa chính sách nào.
Câu hỏi thường gặp
Một lượng vàng bằng bao nhiêu ounce?
Một lượng, hay một cây, nặng 37,5 gam, bằng khoảng 1,2057 ounce troy. Một ounce troy nặng khoảng 31,1 gam. Vì vậy muốn đổi giá thế giới sang giá một lượng, nhân giá một ounce với khoảng 1,2057 rồi nhân tỷ giá.
Vì sao vàng nhẫn thường sát giá thế giới hơn vàng miếng?
Nhẫn tròn trơn được nhiều doanh nghiệp chế tác nên cung linh hoạt hơn, còn vàng miếng có nguồn cung mới phụ thuộc vào giấy phép sản xuất và các đợt bán ra. Cung càng bị giới hạn thì giá càng dễ tách khỏi giá thế giới quy đổi.
Giá trong nước cao hơn thế giới có phải là bất thường không?
Cao hơn một chút là bình thường ở hầu hết các nước vì có chi phí vận chuyển, nhập khẩu, gia công và thuế phí. Điều được bàn nhiều là khi khoảng chênh lớn và kéo dài, thường gắn với việc nguồn cung bị kiểm soát.
Nên dùng tỷ giá nào khi tự quy đổi giá vàng thế giới?
Tuỳ mục đích. Muốn ước chi phí thật của đơn vị nhập vàng thì dùng tỷ giá bán ra của ngân hàng thương mại. Muốn so với mốc điều hành thì dùng tỷ giá trung tâm. Quan trọng là ghi rõ đã dùng loại nào.
Khoảng chênh thu hẹp có phải giá vàng sắp giảm không?
Không nhất thiết. Khoảng chênh có thể thu hẹp vì giá trong nước giảm, vì giá thế giới tăng, hoặc cả hai. Đây là thước đo khoảng cách giữa hai thị trường, không phải tín hiệu dự báo giá, và không nên dùng để quyết định mua bán.