DieuTiet.comĐiều Tiết
Vì sao và bằng cách nào nhà nước điều tiết thị trường

Độc quyền tự nhiên là gì: vì sao điện, nước, đường ống cần nhà nước kiểm soát giá

Độc quyền tự nhiên sinh ra khi một mạng lưới phục vụ cả vùng rẻ hơn hai mạng song song. Vì sao điện, nước cần kiểm soát giá và các cách định giá thường gặp.

Workers in hard hats laying a blue water pipe along a narrow residential alley, neighbours watching from doorways, low wide angle, overcast midday light

Độc quyền tự nhiên là thị trường mà một đơn vị phục vụ cả vùng thì rẻ hơn hẳn so với hai, ba đơn vị cùng làm, thường vì chi phí xây mạng lưới (đường dây điện, ống nước, đường ray) rất lớn còn chi phí phục vụ thêm một khách lại nhỏ. Vì không thể dùng cạnh tranh để kéo giá xuống, nhà nước thường kiểm soát giá hoặc đặt khung giá cho khâu mạng lưới này.

Khái niệm nghe như sách giáo khoa nhưng nằm ngay trong hoá đơn hằng tháng của nhà bạn: tiền nước, tiền điện, phí thu gom rác, phí đường bộ. Bài này giải thích vì sao độc quyền tự nhiên khác độc quyền do được cấp phép, các cách định giá cho nó, và tại sao giá điều tiết theo chi phí luôn kéo theo tranh luận.

Vì sao một mạng lưới lại rẻ hơn hai

Lấy ví dụ một khu dân cư mới ở Cần Thơ với khoảng 2.000 hộ (số giả định). Muốn có nước sạch, phải đào đường, đặt ống chính, ống nhánh, lắp đồng hồ, xây trạm bơm. Phần lớn số tiền bỏ ra ngay từ đầu, trước khi bán được mét khối nước nào. Khi mạng đã xong, phục vụ thêm một hộ chỉ tốn thêm một đoạn ống nhánh và chút điện bơm.

Giờ giả sử có công ty thứ hai muốn vào cạnh tranh. Họ phải đào lại đúng những con đường đó, đặt một mạng ống thứ hai song song. Tổng chi phí xã hội gần như gấp đôi, trong khi số nước dân dùng không tăng. Mỗi công ty chỉ chia được nửa số khách, nên chi phí trên mỗi mét khối của cả hai đều cao hơn khi chỉ có một mạng. Cạnh tranh ở đây không làm giá rẻ đi mà làm lãng phí.

Kinh tế học mô tả điều này bằng đường chi phí bình quân giảm dần theo sản lượng trong suốt vùng nhu cầu thực tế. Nói đơn giản: càng nhiều khách dùng chung một mạng, chi phí chia cho mỗi khách càng nhỏ. Đó là lý do mạng điện, mạng nước, đường sắt, đường ống khí thường chỉ có một đơn vị vận hành trong một vùng, ở Việt Nam lẫn ở hầu hết các nước.

Phân biệt ba loại độc quyền hay bị gọi chung một tên

Trên báo chí, chữ "độc quyền" được dùng cho nhiều tình huống khác bản chất. Phân biệt được ba loại sẽ giúp bạn hiểu vì sao cách điều tiết mỗi loại khác nhau.

LoạiVì sao chỉ có một người bánVí dụ thường gặpCách điều tiết thường dùng
Độc quyền tự nhiênChi phí mạng lưới lớn, một mạng là rẻ nhấtLưới điện truyền tải, ống nước, đường sắtĐịnh giá hoặc khung giá, kiểm soát chi phí, giám sát chất lượng
Độc quyền do nhà nước giaoLuật hoặc quyết định giao quyền riêng cho một đơn vịMột số hoạt động đặc thù như sản xuất vàng miếng, in tiềnQuy định trực tiếp trong văn bản giao quyền
Độc quyền do thị trường tạo raThắng cạnh tranh, sáp nhập, thoả thuậnMột nền tảng chiếm thị phần lớnPháp luật cạnh tranh, không định giá trực tiếp

Điểm cần giữ: chỉ loại thứ nhất là "tự nhiên" theo nghĩa kinh tế. Loại thứ hai là lựa chọn chính sách, có thể đổi khi chính sách đổi. Loại thứ ba là chuyện của Luật Cạnh tranh 2018. Khi nghe ai đó nói "phải xoá độc quyền điện", câu hỏi lại nên là: họ muốn nói khâu nào. Khâu mạng truyền tải gần như luôn là độc quyền tự nhiên; khâu phát điện và bán lẻ thì về nguyên tắc có thể mở cho cạnh tranh.

Các cách định giá cho độc quyền tự nhiên

Giá theo chi phí cộng lợi nhuận định mức. Cơ quan quản lý xem xét chi phí hợp lý của doanh nghiệp, cộng một mức lợi nhuận được phép, chia cho sản lượng dự kiến ra giá. Cách này dễ hiểu, dễ giải thích với dân, và được dùng rộng rãi cho nước sạch, một số dịch vụ công. Điểm yếu: doanh nghiệp ít động lực cắt chi phí, vì chi phí cao hơn thì giá được duyệt cao hơn.

Giá trần có lộ trình. Thay vì duyệt chi phí từng năm, cơ quan quản lý đặt giá tối đa cho cả một giai đoạn, có điều chỉnh theo lạm phát trừ đi một mức kỳ vọng tăng hiệu quả. Doanh nghiệp tiết kiệm được chi phí thì giữ phần chênh lệch. Cách này khuyến khích hiệu quả hơn nhưng đòi hỏi cơ quan quản lý dự báo tốt.

Khung giá để địa phương hoặc doanh nghiệp chọn trong đó. Trung ương đặt mức thấp nhất và cao nhất, địa phương hoặc doanh nghiệp quyết định mức cụ thể theo điều kiện riêng. Ở Việt Nam, giá nước sạch là ví dụ: có khung giá chung, còn giá cụ thể do chính quyền cấp tỉnh quyết định theo phương án của đơn vị cấp nước. Chi tiết cơ chế hiện hành bạn nên tra trên cổng thông tin của Bộ Tài chính và Uỷ ban nhân dân tỉnh nơi mình sống.

Giá nhiều bậc hoặc nhiều nhóm khách. Cùng một dịch vụ nhưng giá khác nhau theo mức dùng hoặc theo nhóm khách (sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh). Cách này giúp hỗ trợ hộ dùng ít, đồng thời phản ánh chi phí khác nhau theo giờ dùng hay theo mục đích. Biểu giá điện bậc thang là ví dụ quen thuộc.

Vì sao giá điều tiết theo chi phí luôn có tranh luận

Hãy đứng ở vị trí một hộ kinh doanh nhỏ: quán cà phê ở Đà Nẵng, mỗi tháng tiền điện là khoản lớn thứ hai sau tiền mặt bằng. Khi có tin điều chỉnh giá điện, chủ quán hỏi ngay: chi phí của bên bán điện có thật sự tăng chừng đó không, hay một phần là do vận hành chưa hiệu quả? Câu hỏi này hợp lý, và nó chạm đúng điểm khó nhất của định giá độc quyền tự nhiên: người ngoài không nhìn được chi phí bên trong.

Cơ quan quản lý cũng gặp đúng vấn đề đó, ở mức tinh vi hơn. Doanh nghiệp độc quyền nắm rõ chi phí của mình hơn bất kỳ ai. Nếu cơ quan quản lý duyệt giá theo số liệu doanh nghiệp tự báo cáo, nguy cơ là giá bị kéo lên. Nếu ép giá thấp hơn chi phí thật, doanh nghiệp lỗ, cắt đầu tư bảo trì, mạng lưới xuống cấp, mất điện, nước yếu, và cuối cùng người dùng vẫn chịu thiệt theo cách khác.

Các cách giảm tranh luận thường được bàn tới: kiểm toán chi phí độc lập, công khai cơ cấu giá, so sánh chi phí giữa các đơn vị cùng ngành ở các tỉnh khác nhau, và tách khâu độc quyền (mạng lưới) khỏi các khâu có thể cạnh tranh (sản xuất, bán lẻ). Mỗi cách đều có chi phí và giới hạn. Trang này trình bày các lập luận, không phán bên nào đúng.

Tự đọc một thông báo điều chỉnh giá dịch vụ mạng lưới

Khi có thông báo điều chỉnh giá nước, giá điện hay một loại phí hạ tầng, bạn có thể đọc theo trình tự sau để hiểu nó chạm tới nhà mình thế nào, thay vì chỉ nhìn tỷ lệ phần trăm trong tít báo.

  1. Xác định ai quyết định. Văn bản do cơ quan trung ương hay Uỷ ban nhân dân tỉnh ban hành, hay là doanh nghiệp điều chỉnh trong khung được phép. Điều này cho biết bạn tra văn bản gốc ở đâu.
  2. Xem mức điều chỉnh áp vào đâu. Giá bình quân tăng một tỷ lệ không có nghĩa là mọi bậc, mọi nhóm khách tăng bằng nhau. Tìm bảng giá chi tiết theo bậc hoặc theo nhóm.
  3. Lấy hoá đơn ba tháng gần nhất của nhà mình. Tính lại số tiền với giá mới theo đúng mức dùng của nhà bạn. Đây là con số duy nhất có ý nghĩa với túi tiền của bạn.
  4. Tìm lý do được công bố. Chi phí đầu vào nào tăng, khoản lỗ cũ nào được bù, khoản đầu tư nào cần thu hồi. Ghi lại để so với lần điều chỉnh sau.
  5. Kiểm ngày hiệu lực và cách tính kỳ hoá đơn. Hoá đơn rơi vắt qua ngày hiệu lực thường được chia tỷ lệ số ngày. Đừng nghĩ cả kỳ bị tính giá mới.

Điều không cần làm: lo lắng chạy đi tích trữ hay đổi nhà cung cấp, vì với độc quyền tự nhiên bạn thường không có lựa chọn khác trong cùng khu vực. Việc đáng làm hơn là xem lại cách dùng của chính nhà mình: thiết bị nào ngốn nhiều, giờ nào dùng nhiều.

Khi công nghệ làm độc quyền tự nhiên lỏng ra

Một thị trường không phải là độc quyền tự nhiên mãi mãi. Điện thoại cố định từng là ví dụ điển hình: kéo hai mạng dây đồng vào cùng khu phố là lãng phí. Khi sóng di động xuất hiện, nhiều nhà mạng cùng phủ sóng một khu vực mà không cần đào đường, và thị trường viễn thông chuyển sang cạnh tranh. Giá không cần nhà nước định từng gói nữa, nhà nước chuyển sang quản lý tần số, chất lượng và cạnh tranh.

Ngành điện đang có thay đổi tương tự ở một số khâu. Điện mặt trời áp mái, pin lưu trữ cho phép một phần nhu cầu được tự sản xuất tại chỗ, các nhà máy điện thuộc nhiều chủ sở hữu khác nhau có thể bán điện vào lưới. Khâu phát điện có thể cạnh tranh, nhưng khâu truyền tải và phân phối qua đường dây vẫn mang tính độc quyền tự nhiên. Vì vậy các nước thường đi theo hướng tách khâu: mở cạnh tranh ở chỗ có thể, giữ điều tiết ở chỗ mạng lưới.

Với người đọc, điều này có nghĩa là khi thấy tin về "thị trường điện cạnh tranh" hay "mua bán điện trực tiếp", đừng hiểu là mạng lưới sẽ có nhiều chủ. Thường chỉ một khâu được mở ra, còn khâu dây dẫn vẫn có giá do cơ quan nhà nước quản lý. Lộ trình cụ thể ở Việt Nam do văn bản chuyên ngành quy định và có thể thay đổi, nên khi cần, hãy tra trên cổng thông tin của Bộ Công Thương.

Câu hỏi thường gặp

Độc quyền tự nhiên có phải là xấu không?

Không hẳn. Một mạng lưới chung thường là cách rẻ nhất để phục vụ cả vùng. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ người vận hành có thể đặt giá cao vì không có đối thủ, nên cần cơ chế kiểm soát giá và chất lượng đi kèm.

Vì sao giá nước mỗi tỉnh một khác?

Vì chi phí lấy nước, xử lý và đưa nước tới từng nhà khác nhau theo nguồn nước, địa hình và mật độ dân cư. Giá nước sạch cụ thể do chính quyền cấp tỉnh quyết định trong khung chung, nên hai tỉnh có thể có mức giá khác nhau.

Giá theo chi phí có làm doanh nghiệp lười tiết kiệm không?

Đó là phê bình phổ biến nhất với cách định giá này. Khi chi phí cao được bù bằng giá cao, động lực cắt giảm chi phí yếu đi. Các cách thường bàn để khắc phục là giá trần theo giai đoạn, kiểm toán độc lập và so sánh chi phí giữa các đơn vị cùng ngành.

Hộ kinh doanh có được chọn nhà cung cấp điện nước khác không?

Với khâu mạng lưới thì thường không, vì mỗi khu vực chỉ có một mạng. Một số nơi cho phép tự sản xuất một phần, như điện mặt trời mái nhà, nhưng việc đấu nối và bán lại điện có điều kiện riêng do văn bản chuyên ngành quy định, cần tra bản hiện hành.

Độc quyền tự nhiên khác độc quyền nhà nước thế nào?

Độc quyền tự nhiên sinh ra từ cấu trúc chi phí, ai vận hành cũng vậy. Độc quyền nhà nước là khi pháp luật giao quyền riêng cho một đơn vị. Một thị trường có thể là cả hai, nhưng lý do và cách điều chỉnh của hai loại khác nhau.

Làm sao biết một lần điều chỉnh giá dịch vụ công ích tác động bao nhiêu tới nhà mình?

Cách chắc nhất là lấy hoá đơn vài tháng gần nhất, tính lại theo bảng giá mới đúng với mức dùng và nhóm khách của nhà bạn. Tỷ lệ tăng bình quân trên báo chỉ cho biết xu hướng chung, không phải con số trên hoá đơn của bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138